Türkçede eylemler tek başına anlam taşıyıp taşımamalarına göre ikiye ayrılır. Bir eylemin tek başına anlamı varsa o eylem asıl eylemdir eğer eylemin ek başına anlamı yoksa o eylem de yardımcı eylemdir. Ad soylu sözcüklerle birlikte kullanılarak onları birleşik eylem yapan sözcüklere “yardımcı eylem” denir.

“Et-, eyle-, kıl-, ol-, buyur-“ eylemleri, yardımcı eylem olarak kullanılır:

yardım et-

emir buyur-

hasta ol-

sabır eyle-

namaz kıl-

•  “Et-, ol-” sözcükleri eylem olarak da kullanılabilir:

Kaledekiler sonunda teslim oldu. (yardımcı eylem)

Olacak dediğim her şey oldu. (eylem)

İPUCU:

Sözcük tek başına anlam taşımayıp kendinden önceki bir adla anlam yansıtıyor­sa yardımcı eylemdir ya da tek başına öge görevi üstlenmeyip kendinden önceki sözcükle öbekleşiyorsa yardımcı eylemdir.

• Yardımcı eylemler ayrı yazılır ancak birinci sözcükte ünlü düşmesi ya da ünsüz türemesi varsa iki sözcük bitişik yazılır:

his-et: hisset- (ünsüz türemesi)

kayıp-ol: kaybol- (ünlü düşmesi)

• Yardımcı eylemler kimi zaman temel eylemlerle anlamca kaynaşırlar:

Bir şeyler söyleye­cek oldu.

HATIRLATMA:

Yardımcı eylemlerin gereksiz kullanımı anlatım bozukluğu nedenidir:

Bu işin ger­çekleşmesinde umutlu oldum. (Umutlandım)

]]> https://www.edebiyatogretmeni.info/yapilarina-gore-fiiller.htm Thu, 17 Apr 2014 15:41:45 +0000 https://www.edebiyatogretmeni.info/?p=2284 Yapılarına Göre Eylemler

Eylemler yapılarına göre üçe ayrılır: basit, türemiş ve birleşik eylem.

A. Basit Eylem: Yapım eki almamış eylemlerdir. Bunlar çekim eki alabilir:

koş, koştu, koşmayacak…

B. Türemiş Eylem: Yapım eki almış eylemlerdir. Bunlar addan ya da eylemden türeyebilir:

su-la-, mor-ar-, mektup-laş-… (addan eylem)

koş-uş-, giy-dir-, at-ıl-… (eylemden eylem)

C. Birleşik Eylemler: En az iki sözcükten oluşan eylemlerdir.

Birleşik eylemler üçe ayrılır:

1. Kurallı (Özel) Birleşik Eylemler:

İki eylemin aralarına ünlü bir harf alarak kurdukları birleşik eylemlerdir. Bunlar bitişik yazılır.

Kurallı birleşik eylemler dörde ayrılır:

a) Yeterlik Birleşik Eylemi: Eyleme -e-bil- eklenerek yapılır, eyleme yeterlik ya da olasılık anlamı katar:

eylem+e+bil-

Bu konuyu anlat-a-bilir. (yeterlik anlamı) (olasılık anlamı)

• Yeterlik birleşik eyleminin olumsuzu değişik biçimlerde yapılabilir.

Yolculuğa çık-a-maz. (bil- eylemi düşer, yerine olumsuzluk eki gelir; isteğe bağlı olmama anlamı da katar.)

Yolculuğa çık-a-ma-y-a-bilir. (bil- eylemi düşmez, aradaki ünlü harf­ten sonra -ma-y-a/-me -y-e ekleri getirilir; isteğe bağlı olmama an­lamı katar:)

Yolculuğa çık-ma-y-a-bilir. (bil- eylemi düşmez, birinci eylemden sonra -me-y/-ma-y ekleri getirilir; isteğe bağlı anlamı katar.)

b) Yaklaşma Birleşik Eylemi: Eyleme “-e-yaz-” eklenerek yapılır. Eylemin bildirdiği işe çok yaklaşıldığını ama işin gerçekleşmediğini bildirir:

Az kalsın düş-e-yaz-dım. (Düşecektim ama düşmedim.)

HATIRLATMA:

Yaklaşma eyleminin olumsuzu yoktur çünkü kendi anlamında olumsuzluk vardır. Bu eylemin yerine işlek dilde “artık, az daha, az kaldı, az kalsın, neredeyse” sözcükle­riyle yaklaşma anlamı sağlanır.

c) Tezlik Birleşik Eylemi: Eyleme “-i-ver-” eklenerek yapılır. Eylemin çabucak gerçekleşti­rildiğini bildirir:

Buraya gel-i-ver. (Çabucak gel.)

d) Sürerlik Birleşik Eylemi: Eyleme -a-dur-, -a-kal-, -a-gel, -a- eklenerek yapılır. Eylemin sürdüğü anlamını bildirir:

Sen böyle gid-e-dur.

Öylece bak-a-kaldı.

Bu durum binlerce yıldır ol-a-gelir.

HATIRLATMA:

Özel kurallı birleşik eylemler her zaman bitişik yazılır.

HATIRLATMA:

Bu başlıkların dışında kurallı birleşik eylemler kapsamında yer alan başka birleşik eylemler de vardır. Bunlar adını, söze kattığı anlamdan alır ve ayrı yazılır.

Çocuğu sevesim geldi. İsteklenme

O an oraya gideceği tutmuştu. Beklenmezlik

Bir ara her şeyi anlatacak oldu. Davranma

Bu konu başka yerde de geçiyor olmalı. Olasılık

2. Yardımcı Eylemlerle Yapılan Birleşik Eylemler:

Ad soylu sözcükle yardımcı eylemin (et-, ol-, kıl-, buyur-, eyle-) birlikteliğinden doğan birleşik eylemlerdir:

Ona yardım edin.

Ayakkabım yok oldu.

Af buyurun beyefendi.

Seni yetkili kılıyorum.

Hoca, böyle vaaz eyledi.

Eylemin özneyle ya da nesneyle olan ilişkisine göre kazandığı anlam özelliğine “eylemin çatısı” denir.

A) ÖZNEYE GÖRE ÇATI (ÖZNE – YÜKLEM İLİŞKİSİ)

Dörde ayrılır:

Etken Çatılı Eylem: Gerçek öznesi olan eyleme denir. Etken eylemler “-I, -n, -ş” eklerini almazlar.

Kedi iple oynuyordu. (“kedi” gerçek özne, çatı eki yok.)

Seni bahçede göremedim. (“ben” gizli-gerçek özne, çatı eki yok.)

Ekinler sarardı. (“ekinler” gerçek özne, çatı eki yok.)

İPUCU:

Türkçede eylemler çatı eki almadığı sürece etken çatılıdır.

HATIRLATMA

Etken eylemlerin yüklem olduğu cümlelerde özne cümlede olmayabilir, önemli ola eylemin gerçek özneyi alıp almamasıdır.

2. Edilgen Çatılı Eylem: Sözde özne bulunduran eyleme denir. İşi yapan özne belirtilmez. Edilgen eylem, etken eyleme “-I, -n” çatı eki eklenerek yapılır:

Duvar boya-n-mış. (“duvar” sözde özne, edilgenlik eki (-n) var.)

Odunlar kır-ı-l-dı. (“odunlar” sözde özne, edilgenlik eki (-ı) var.)

Yüklemin bildirdiği işi yapmayan, aslında cümlenin nesnesi (işten etkile­nen varlık) olan ancak gerçek özne olmadığı için öznenin yerine geçen öğeye “sözde özne” denir. “Çadır iki saatte kuruldu.” cümlesinde “çadır” aslında nesnedir ancak cümlede gerçek özne olmadığı için onun yerine geçmiştir.

3. Dönüşlü Çatılı Eylem: Gerçek bir özne yaptığı işten kendi etkileniyorsa cümlenin eyle­mine dönüşlü çatılı denir. Özne hem işi yapar hem de işten etkilenir. Dönüşlü eylem, etken eyleme “-I, -n” eklenerek yapılır:

Yaşar, kalabalığın arasına kat-ı-l-dı. (“Yaşar” gerçek özne, dönüşlülük eki (-1) var.)

Emine, saatlerce tara-n-dı. (“Emine” gerçek özne, dönüşlülük eki (-n) var.)

• Etken eyleme “-I” ya da “-n” eklenirse edilgen ya da dönüşlü eylem yapılır ancak edilgen eylemlerde “sözde özne” dönüşlü eylemlerde “gerçek özne” vardır:

Çöpler, çöp tenekesine at-ı-l-dı. (Edilgen, “çöpler” sözde özne.)

Yüzbaşı Hakkı, düşmana doğru at-ı-l-dı. (Dönüşlü, “Yüzbaşı Hak­kı” gerçek özne.)

• Az da olsa “-ş” eki, dönüşlülük eki olarak kullanılabilir:

Yavru bir kedi iki dalın arasına sık-ı-ş-tı.

Soğuktan donmak üzere olan köpek bir köşeye büz-ü-ş-tü.

• Aynı eylem cümledeki özelliğe göre hem dönüşlü hem de edilgen kullanılabilir.

Çocuk, ağacın arkasına saklandı.

Kaza, çocuktan saklandı.

HATIRLATMA

Dönüşlü anlam ile dönüşlü çatı ayrı terimlerdir. “Adam övünüyordu.” cümlesi dönüşlü çatılı, “Adam kendini övüyordu.” cümlesi ise dönüşlü anlamlıdır.

İşteş Çatılı Eylem: Eylemin birlikte ya da karşılıklı yapıldığı anlamı taşır. Dönüşlü eylem, etken eyleme işteşlik eki “-ş” eklenerek yapılır. Birden fazla özne işi karşılıklı ya da birlikte yapar.

Dün yarım saat tart-ı-ş-tık. (Karşılıklı işteş; birbirlerini etkiliyorlar.)

İki serçe kafeste uç-u-ş-uyor. (Birlikte işteş ; birbirlerine etkilemiyorlar.)

• Her “-ş” eki, işteşlik anlamı vermez:

Gömleğim bir günde bur-u-ş-tu.

HATIRLATMA

İşteş eylemlerde karşılıklı ya da birlikte anlam ayrıntısı önemlidir.

HATIRLATMA

İşteş çatı ile işteş anlam ayrı terimlerdir. “Birbirimize güvenirdik.” cümlesi işteş anla­mı içeren, işteş çatılı olmayan bir cümledir.

B) NESNEYE GÖRE ÇATI (NESNE – YÜKLEM İLİŞKİSİ)

Dörde ayrılır:

1. Geçişli Çatılı Eylem: Nesne alabilen eylemlere denir.

Kimi eylemlerin gerçekleşmesi sırasında bu eylemden bir varlık etkilenir, bu varlığa “nesne” denir.

Oduncu, odunları kırdı.

özne          nesne     geçişli eylem

Cevdet,      elma        sattı.

özne            nesne        geçişli eylem

• Cümlede nesne olmasa bile nesne alabilen eylemler geçişlidir:

Murat, saatlerce anlattı da anlattı. (Cümlede nesne yok ; “anlat-” eylemi nesne alabilir; “masal” vb.)

İPUCU:

Nesneyi bulmak için özne bulunduktan sonra yükleme, “ne, neyi, kimi” soruları sorulur, alınan yanıt nesne olur:

Berna, rüyasını annesine anlattı. (“Kim anlattı?: “Berna”, öznedir, “neyi anlattı?: “rüyasını” nesnedir. Bazı eylemler bu sorulara yanıt vermelerine rağmen geçiş­siz eylemlerdir. Bir eylemin geçişli olabilmesi için anlamının kılış eylemi olması gerekir. “Burnu kanamıştı.” cümlesinde “neyi” sorusunun yanıtı olmasına rağmen eylem geçişsizdir.

HATIRLATMA

Bütün kılış anlamlı eylemler çatısına göre geçişlidir.

Eylemsiler

Eylem kök ya da gövdelerinden eylemsi ekleriyle türetilen,’cümlede ad, sıfat ya da zarf göreviyle kullanılan sözcüklere “eylemsi” (fiilimsi) denir. Eylemsiler her ne kadar eylemden türetilmişlerse de eylemler gibi çekimlenemezler (kip ve kişi eki alamazlar.). Ad soylu söz­cüklerdir, eylem anlamı taşırlar. Ad görevinde kullanılıp ad çekim eki alabilirler. Kurdukları yan cümlenin yüklemi olurlar.

• Olumsuzluk ekini alır. Hiçbir zaman sıfat görevinde kullanılamazlar. Ek eylemle yüklem olurlar.
• Yaz- (eylemdir, çekimlenebilir: yaz-mış-ım….)
• Yazıp (Eylemsidir çünkü çekimlenemez: “yazıp-mış-ım” denemez.)

Ad olarak kullanılan eylemsiye, isim fiil (ad eylem); sıfat olarak kullanılan eylemsiye, sıfat fiil (ortaç) ; zarf olarak kullanılan eylemsiye, zarf fiil (ulaç, bağ fiil) denir.

İPUCU:

Bütün eylemsiler türemiş sözcüklerdir, yapım eki almışlardır. Dolayısıyla bütün eylemsi ekleri eylemden ad yapan yapım ekleridir.

1. İsim Fiil (Ad Eylem):

Eylemlere “-ma, -mak, -iş” eklerinden biri getirilerek yapılır, eylem adı oluşturulur:

Sabahlan yürü-me-yi severim.

Ağla-mak istemiyorum.

Uçağın yere in-iş-i zor oldu.

• “-ma, -mak, -iş” eklerini alan her sözcük, isim fiil değildir. İsim fiiller her ne kadar eylem adı olsalar da hareket anlamları tümüyle yok olmaz, yok olursa isim fiil değil, ad olurlar:

Kaz-ma-nın sapı kırıldı. (ad)

Burada ye-mek yenmez. (ad)

Onun gör-üş-lerine güvenirim. (ad)

İPUCU:

Bu tür sözcükleri ayırmak için olumsuzluk eki kullanılır. Sözcük olumsuzluk ekini alabiliyorsa eylemsidir, alamıyorsa addır.

• “-ma” ekiyle yapılan bazı sıfat görevli sözcükler ad eylemle karış­tırılabilir. “Dolma kalem” örneğinde “dolma” sözcüğü sıfattır. “Su-yun kovaya dolma süresi uzun.” cümlesinde ise “dolma” sözcüğü ad eylemdir.

İPUCU:

Ad eylem eklerini “mayışmak” biçiminde aklınızda kolayca tutabilirsiniz.

2. Sıfat fiil (Ortaç):

Eylemlere, ortaç ekleri (-an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş) eklenerek yapılır. Sıfat fiiller, cümlede sıfat görevi üstlenir. Olumsuzluk ekini alırlar.

Ağla-y-an bebeği doktora götürdüler.

Gülün-esi bir durum yaşadık.

Görün-mez kaza dedikleri bu olsa gerek.

Sen, bak-ar kör bir insansın.

Yine bil-dik sorunlar karşımızda.

Gel-ecek kişi var mı?

Öl-müş eşek, kurttan korkmaz.

• “-ar, -acak, -miş, -mez” eklerinden birini almış her sözcük, ortaç değildir. Bu ekler yapım eki ya da kip eki olarak da kullanılabilir:

Bu yaz-ar çok ünlüdür. (“yazar” addır, “-ar” yapım ekidir.)

Cemil, güzel yazı yaz-ar. (“yazar” eylemdir, “-ar” geniş zaman eki­dir.)

Bir yaz-ar kasa alalım. (“yazar” ortaçtır.)

• Sıfat fiilin nitelediği ad düşerse sıfat fiil adlaşır. Buna “adlaşmış sı­fat” denir. Bu durumda adlaşmış ortaç, ad görevinde kullanılmıştır.

Gülen insanı herkes sever.

sıfat        fiil     ad

Güleni herkes sever.

adlaşmış    sıfat     fiil

• Eylemlerden “-me” ekiyle yapılan sıfatlar sıfat fiil değildir:

Süzme bal, dolma kalem, takma diş…

• “-dık” ve “-acak” sıfat fiil ekleri kendilerinden sonra iyelik eki alabi­lirler:

Çözdüğüm sorular, gideceğim yer.

İPUCU:

Sıfat fiil eklerini “anasımezardikecekmiş” biçiminde ezberleyebilirsiniz.

3. Zarf Fiil (Ulaç, Bağ Fiil):

Eylemlere ulaç ekleri (-ip, -erek, -meden, -ince, -diğinde, -eli, -ken, -a… -a, -ir… -mez, -meksizin, -cesine) eklenerek yapılır. Cümlede yan yargıyı temel yargıya bağlama veya zarf görevinde bulunurlar.   

Konuş-arak yanımıza geldi.

Etrafa bak-a bak-a yürüyordu.

Şarkı söyler-ken seni hatırladım.

• Zarf fiillerin bir kısmı, cümlede zaman zarfı görevi üstlenir. Bunlar, yükleme sorulan “Ne zaman?” sorusuna yanıt olurlar:

Eve var-ınca beni ara.

Sabah olur-ken uyandım.

• Zarf fiillerin bir kısmı, cümlede niteleme-durum zarfı görevi üstlenir. Bunlar, yükleme sorulan “Nasıl?” sorusuna yanıt olurlar:

Olanları, gül-meden anlat.

Batan güneşi izle-y-e izle-y-e dolaştılar.

• “-ip” yapılı zarf fiiller, eklendikleri eylemi temel cümlenin yüklemine bağlar ve bağlaç görevi üstlenir; bunlara bağ fiil de denir:

Olaylara gül-üp geçtik. (güldük ve geçtik)

• Zarf fiillerden sonra ad çekim eki gelmez. Genel olarak temel cümlenin yüklemi olmazlar. Eylemden türeyip zarf görevinde kullanılan sözcükler zarf fiille ka­rışabilir:

Seni dalgın görüyorum. (dalgın- zarftır, zarf fiil değildir.)

• Eylemsi ekleri yapım ekidir. Eylemden ad (isim fiiller), sıfat (sıfat fiiller), ya da zarf (zarf fiiller) türetirler.
• İsim fiiller çekim eki alabilir ancak ortaçlar ve ulaçlar çekim eki almaz:

Okula gitmeyi çok istiyordu.

Eylemsiler olumsuzluk eki (-me) alabilir.

Koşmamayı düşündü.

Düşünmeyen insan eksik insandır.

Esprilere gülmeyerek dikkati çekmek istiyordu.

• Eylemsiler ad türünde sözcüklerdir, ek eylem alarak yüklem görevi üstlenebilirler.

Sevdiği tek şey makarna yemek-tir. (isim fiil)

Kapıya bıraktıkları okunmuş gazeteler-dir. (Sıfat fiillerde ek eylemi, sıfat fiilin nitelediği ad alır.)

Kötülerin intikam biçimi gülerek-tir. (zarf fiil)

HATIRLATMA

Eylemsilerin bir cümledeki uyumsuzluğu anlatım bozukluğu nedenidir: “Çocuğun gülüşü, bakması beni mutlu ediyordu.” cümlesi anlatım yönünden bozuktur. Cüm­lenin doğru biçimi “Çocuğun gülmesi, bakması beni mutlu ediyordu.”dur. “Gülmesi” ve “bakması” eylemsileri uyumlu bir hâle gelmiştir.

Ayrıca bakınız: -ken Zarf Fiil Eki İsimlere Gelirse O İsim, Fiilimsi Olur mu?

İş, oluş, kılış ya da durum anlatan sözcüklere “eylem” denir. Türkçenin bel kemiğidir. Yükle­mi oluşturma görevine sahiptir.

Eylemler mastar eki (-mak/-mek) alabilen sözcüklerdir: koşmak, yürümek, gülmek…

İPUCU:

Eylemler kendilerine özgü çekim eklerini alarak daima yüklemde bulunur.

ANLAMLARINA GÖRE EYLEMLER

1. Oluş Eylemleri: Bir zaman süreci içerisinde kendiliğinden gerçekleşen eylemlerdir:

büyü-, uza-, sarar-…

• Özne eylemden etkilenen varlık durumunda da olduğundan oluş eylemleri nesne almaz:

Çiçekler hızla büyüdü. (Büyüyen de (özne) büyüme eyleminden etkilenen de (nesne, çiçeklerdir.)

• Bilinç gerektirmeyen eylemlerdir. Çoğunlukla doğaya özgüdür. Gerçekleşmesinde özne­nin doğrudan bir etkisi yoktur ve özne üzerinde gerçekleşir.

2.  Durum Eylemleri: Öznenin içinde bulunduğu durumu ya da niteliği bildiren eylemlerdir:

uyu-, dur-, bekle-, sus-…

• Bu eylemlerde özne durağandır (pasif). Bu eylemlerde öznenin içinde bulunduğu durum anlatıldığından durum eylemleri çoğunlukla nesne almaz:

Bebek yatağında uyuyor. (Bebeğin (özne) içinde bulunduğu durum belirtildiğinden, bebeğin dışında bir varlık eylemden etkilenmez; yani eylem nesne almaz.)

• Ancak, nesne alan durum eylemleri de vardır:

Çiğdem, Zehra’ yı kapıda bekledi. (“Zehra” nesnedir.)

• Durum eylemlerinin sona ermesi için yeni bir eylemin başlaması gerekir; uyuyan bebeğin uyanması, duran birinin hareket etmesi gibi. İnsana özgü eylemlerdir.

3.  İş (Kılış) Eylemleri: Öznenin bir nesne üzerinde bir iş gerçekleştirdiği eylemlerdir:

vur-, kır-, yaz-, at-….

• Kılış eylemleri çoğunlukla insana özgüdür. Bilinç gerektiren eylemlerdir. Bu eylemler nesne almaktadır:

Annem börek pişirdi. (Anne (özne) işi yapmakta bu işten de börek (nesne) etkilenmektedir.)

• Eylemlerin anlamca bölümlenmesi onların cümledeki kullanım bi­çimlerine bağlıdır.

On dakika sonra güneş açtı. (oluş eylemi)

Fuat Usta, tencerenin kapağını açtı. (iş eylemi)

İPUCU:

Eylemlerin kılış, oluş, durum gibi anlamsal özelliklerini bulurken sözcüklerin te­mel ve yan anlamları ele alınır; sözcüklerin mecaz anlam kullanımlarında bu anlamsal özellikler aranmaz.

Eylemin yapılmasıyla ilgili bir dileği ya da eylemin yapılış zamanını bildiren eklere “kip” denir.

BASİT KİPLER

• Tek kip eki almış eyleme, “basit kipli eylem” denir.
• Basit kipler ikiye ayrılır: haber kipleri ve dilek kipleri.

A) Haber (Bildirme) Kipleri: Eylemin yapılış zamanını bildiren kiplere denir. Beşe ayrılır.

İPUCU:

Kip ekleri her zaman yüklemde olur ve eylemin üzerine gelir.

1. Duyulan Geçmiş Zaman Kipi: Eyleme “-miş” eki eklenerek yapılır: Eylemin yapılışının içinde bulunulan zamandan önce gerçekleştiği ve bunun başkasından duyulduğu ya da ey­lemin sonradan farkına varıldığı anlamı taşır:

Üç gün önce dedesini ziyaret etmiş. (duyulma)

Saçların beyazlaşmış. (sonradan farkına varma)

Dün televizyonun karşısında uyumuşum. (sonradan farkına varma)

2. Görülen Geçmiş Zaman: Eyleme “-di” eki eklenerek yapılır. Eylemin yapılışının içinde bulunulan zamandan önce gerçekleştiği ve bunun görüldüğü anlamı taşır:

Üç bardak çay içti.

3.  Şimdiki Zaman Kipi: Eyleme ” – (i) yor” eki eklenerek yapılır. Eylemin o an yapıldığı ya da yapılışının sürdüğü anlamı taşır:

Çocuk, oyuncaklarıyla oynuyor.

4. Gelecek Zaman Kipi: Eyleme “-acak” eki eklenerek yapılır. Eylemin gelecekte yapılaca­ğı anlamı taşır:

Biz yokken köpeğimize dayım bakacak.

5. Geniş Zaman Kipi: Eyleme “-r” eki eklenerek yapılır. Eylemin her zaman yapıldığı an­lamı taşır.

Sabahları on dakika spor yapar.

• Geniş zamanın olumsuzunda “-r” ekinin yerine “-ma” ve “-maz” ek­leri kullanılır. Olumsuzu yapılırken “-r” eki çıkarılır, yerine olumsuz­luk eki getirilir: Seni severim. Seni sevmem.

HATIRLATMA:

Haber kiplerine bildirme ya da zaman ekleri de denir.

B) Dilek Kipleri: Eylemle ilgili bir dileği bildiren kiplere denir. Dörde ayrılır:

1. Gereklilik Kipi: Eyleme -malı eki eklenerek yapılır. Eyleme gereklilik ya da olasılık an­lamı katar:

Hafta sonu ödevimi yapmalıyım. (gereklilik)

Yükseklere kar yağıyor olmalı. (olasılık)

2. Dilek-Şart Kipi: Eyleme -sa eki getirilerek yapılır. Eyleme dilek ya da şart anlamı katar:

Bayramda konuşmayı ben yapsam. (dilek)

Yağmur yağarsa ekinler büyür. (şart)

• Şart eki “-sa”dır fakat bu ek her zaman şart anlamı vermez:

Eve gelse de yemek yesek.

3. İstek Kipi: Eyleme -a getirilerek yapılır. Eyleme istek anlamı katar:

Ben de sizinle geleyim.

4. Emir Kipi: Birinci tekil, birinci çoğul ve ikinci tekil kişi çekimleri eksizdir. Eylemin yapılması ya da yapılmamasıyla ilgili emir anlamı taşır:

Buradan doğruca eve git.

Tırnaklarını yeme.

Hemen gitmelisin.

İçeri girin.

İçeri giriniz.

İçeri girsinler.

HATIRLATMA:

Dilek kiplerine “istek kipleri” de denir.

BİRLEŞİK KİPLER:

Birden çok kip eki almış eyleme, birleşik kipli eylem denir. Birleşik zamanlı eylemlerde ek eylem kullanılır. Birleşik zamanlı eylemler ayrı da bitişik de yazılabilir.

1. Rivayet Birleşik Kipi: Birinci kip ekinden sonra “-miş” eki getirilerek yapılır:

gül+meli+y+miş (gerekliliğin rivayeti)

2. Hikâye Birleşik Kipi: Birinci kip ekinden sonra “-di” eki getirilerek yapılır:

gül+üyor+du (şimdiki zamanın hikâyesi)

gül+se+y+di (dilek-şartın hikâyesi)

3. Koşul Birleşik Kipi: Birinci kip ekinden sonra “-sa” getirilerek yapılır:

gel+di+y+se (görülen geçmiş zamanın koşulu)

gel+meli+y+se (gerekliliğin koşulu)

• Eyleme eklenen iki kip eki de haber kipiyse o eylem hem birleşik kipli hem birleşik zamanlıdır.

gel+ecek+miş

• Eyleme eklenen kip eklerinden biri ya da ikisi dilek kipiyse o eylem birleşik kiplidir ancak birleşik zamanlı değildir çünkü dilek kipleri zaman anlamı taşımaz:

gel+ecek+se

gel+meli+y+se

• Birleşik zamanlı eylemle birleşik yapılı eylem ayrı şeylerdir.

KİP KAYMASI

Eylemin aldığı kip eki ile cümlenin anlam kipinin farklı olmasına “anlam kayması” denir. Kip temel görevinden ayrılıp başka kipin yerine kullanılır.

HATIRLATMA:

Kip kaymasına “zaman kayması“, “anlam kayması” da denir.

1. Şimdiki Zaman Kipinde Anlam Kayması

a) Geçmiş zaman anlamında kullanılır:

IV. Murat, o gün kahveleri denetliyor. (denetlemiş)

Atatürk, İzmir’ e girince halkı selamlıyor. (selamladı)

b) Gelecek zaman anlamında kullanılır:

Yarın Kıbrıs’ a gidiyoruz. (gideceğiz)

c) Geniş zaman anlamında kullanılır:

Hafta sonları annesine gidiyor, (gider)

d) Emir kipi yerine kullanılır:

Beni de götürmenizi istiyorum. (götürün)

2. Geniş Zaman Kipinde Anlam Kayması

a) Geçmiş zaman anlamında kullanılır:

Savaş iki yıl sürer. (sürmüş)

b) Gelecek zaman anlamında kullanılır:

Gün gelir suçlular bulunur. (bulunacak)

c) Emir kipi yerine kullanılır:

Yemeği sen hazırlarsın. (hazırla)

3. Gelecek Zaman Kipinde Anlam Kayması

a) Gereklilik kipi anlamı verir.

Karga sesi çıkaran bizim Ali olacak. (olmalı. Gereklilik kipinin olasılık anlamı)

b) Emir kipi anlamı verir:

Kardeşinden özür dileyeceksin. (özür dile)

c) Geniş zaman anlamı verir:

Akşamları erken yatsan iyi olacak. (iyi olur)

4. Görülen Geçmiş Zaman Kipinde Anlam Kayması

a) Duyulan geçmiş zaman anlamında kullanılır:

O günden sonra yurdun her yerinde bankalar açıldı. (açılmış)

b) Gelecek zaman anlamında kullanılır:

Çok kar yağarsa ekinler mahvoldu. (mahvolacak)

5. İstek Kipinde Anlam Kayması

Dersimizi dikkatli dinleyelim. (Dinleyin)

6. Gereklilik Kipinde Anlam Kayması

Buraya hemen gelmelisin. (Gel)

7. Emir Kipinde Anlam Kayması

İçindeki mutlulukla sar beni. (Sarasın)

• Kip kayması anlatım bozukluğu nedeni değildir.

İki temel işlevi vardır:

1.  Ad soylu sözcüklere eklenerek onları yüklem yapar:

O bir memur i-di. (ek eylemin hikâyesi)

O bir memur i-miş. (ek eylemin rivayeti)

O bir memur-dur. (ek eylemin geniş zamanı)

O bir memur i-se… (ek eylemin koşulu)

• Ek eylemin geniş zamanında kişi ekleri ek eylem görevini de üstle­nir:

Ben bir memur-um.

• Ek eklemin olumsuzu “değil” edatı ile yapılır:

O bir memur değildir.

• Kimi zaman ek eylemin geniş zamanı III. Tekil kişi eki (-dir) kullanıl­mayabilir:

Ali çok akıllı-dır.

Ali çok akıllı.

2. Basit kipli eylemlere eklenerek onları birleşik kipli yapar.

Çocuğa bak-mış i-se… (duyulan geçmiş zamanın koşulu)

Çocuğa bak-malı i-miş. (gereklilik kipinin rivayeti)

Çocuğa bak-acak i-di. (gelecek zamanın hikâyesi)

• Ek eylem günümüzde genellikle düşürülür:

gel-iyor i-miş

gel-iyor-muş

• Ek eylemin geniş zamanı III. Tekil kişi eki (-dir).

basit kipli eylemlere eklenirse eyleme olasılık ya da kesinlik anlamı katar:

Arkadaşlarım parkta oynuyordur. (olasılık)

Masa temizlenmiştir, artık silmeyin. (kesinlik)

EYLEMLERDE OLUMSUZLUK

• Olumsuzluk eki” -ma/ -me” dir.
• Ses uyumlarına uyar.
• “-yor” ekinden önce gelirse daralır.
• Ek eylemin olumsuzu “değil” ile yapılır.
• “Var” sözcüğü ek eylemle yüklem olmuşsa olumsuzluk “yok” sözcüğü ile yapılır.
• Ek eylem alan sözcük “-lı” ekiyle türetilmişse olumsuzluk “-sız” ekiyle yapılır.
• Geniş zamanın olumsuz çekiminde “-ma/ -maz” ekleri kullanılır.
• “Değil” ve “yok” sözcükleri bir arada kullanılınca anlam olumlu olur.
• “ne … ne” bağlacının kullanıldığı yerde olumsuzluk eki kullanılmaz.
• Olumsuz ekini kullanıldığı yerde biçimce olumsuzluk vardır fakat her zaman olumsuz anlama olacak diye bir kural yoktur.

A) Bütün gece yine odasında gezinmişti.
B) Çocuğun ölümü, annesinden gizlenmişti.
C) Ders çalışmak için odasına kapanmıştı.
D) Hakemler taraf tutuyor diye sızlanmıştı.
E) Görünmemek için çalılıkların ardına saklanmıştı.

2. Aşağıdaki dizelerden hangisinde, özne-yüklem ilişkisine göre ötekilerden farklı bir eylem vardır?

A) İnsanı, insan diye sevmişim, hep severim
B) Aç mısın kardeşim gel olanı bölüşelim
C) Ama şiirlerimle seni doyuramam ki
D) Güzelle yüceltirim insanlığı, işim bu
E) Çirkini, kabayı ve hamı kayıramam ki

3. Aşağıdaki cümlelerin hangisi, özne-yüklem ilişkisi yönünden ötekilerden farklıdır?

A) Önce tekneye kocaman bir delik delindi.
B) Daha sonra eskimiş boyalar iyice kazındı.
C) Çatlaklara, yarıklara bol bol macun sürüldü.
D) İşini bitirmesi için üç gün süre verildi.
E) Boyayı bitirince şöyle bir doğruldu.

4. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde, özne-yüklem ilişkisi ötekilerden farklıdır?

A) Beyaz balina Karadeniz’de görüldü.
B) Sobanın yanındaki kedi uyanıp gerindi.
C) Halıdan kalan ipliklerden bir heybe dokundu.
D) Meydanın ortasına kocaman bir heykel dikildi.
E) Bu soruların tamamı son sınıflara soruldu.

5. Aşağıdaki cümlelerden hangisi, özne-yüklem ilişkisi bakımından ötekilerden farklıdır?

A) İki saat sonra iskelede buluştuk.
B) Eski günleri anarak dertleştik.
C) Geçen hafta okulun yemeğinde karşılaştık.
D) Kısa bir süre birbirimize bakıştık.
E) Düğün alayının arkasından koşmuştuk.

6.
I. Göz açıp kapayıncaya kadar giyindi.
II. Bu iş için telefonla görüştük.
III. Telefon hatları gözden geçirildi.
IV. Halılarımız bir güzel temizlendi.
V. ilk filmiyle ün kazandı.
Bu cümlelerin hangileri, özne-yüklem ilişkisi bakımından özdeştir?

A) I. ile III.
B) I. ile IV.
C) II. ile III.
D) III. ile IV.
E) III. ile V.

7. Aşağıdaki dizelerin hangisinde eylem, “etken çatılı” değildir?

A) Ardına düşmeyle güzel sevilmez
B) Uykudan uyanmış şahin bakışlım
C) Düşmanlarım gayri kına yakınsın
D) Giyinmiş sevdiğim allı yeşilli
E) Kavga kurulunca kılıç kuşandı

8. Aşağıdaki cümlelerden hangisinin yüklemi “işteş” çatılıdır?

A) İki gündür süren fırtına, bugün biraz yatıştı.
B) Kısa zamanda ne kadar da çok değişmişti.
C) Sözlerimi yanlış anlayınca gitmeye kalkıştı.
D) Her zaman, nedense, altından kalkamayacağı işlere girişir.
E) Duyduklarının dedikodu olduğunu öğrenince kardeşiyle kucaklaştı.

9. Aşağıdaki cümlelerden hangisinin yüklemi geçişsizdir?

A) Birçok kişi, bu mektubu kime yazdığımı merak edebilir.
B) Bu mektubu birçok kişiye birden yazdığımı söyleyebilirim.
C) Bütün mektuplar, iki insanın özel ilişkilerini yansıtmaz.
D) Ortak düşünceler, bu mektuplar yoluyla da yayılabilir.
E) Okuyan herkes, bu mektuplarda, ortak birçok şey bulabilir.

10. Aşağıdaki atasözlerinden hangisinin yüklemi, “geçişsiz” bir eylemdir?

A) Er olan ekmeğini taştan çıkarır.
B) Görünen köy, kılavuz istemez.
C) Aman diyene kılıç kalkmaz.
D) Mum dibine ışık vermez.
E) Tekkeyi bekleyen çorbayı içer.

11. Aşağıdaki atasözlerinden hangisinin yüklemi, nesne alır duruma getirilmiştir?

A) Beylik fırın has çıkarır.
B) Gün doğmadan neler doğar.
C) Aşure yemeye giden kaşığını taşır.
D) Çocuk düşe kalka büyür.
E) Arpacıya borç eden, ahırını tez satar.

12.
I. Girin satıcılar evimin bülbülleri
II. Üzüm satın, armut satın, nar satın bize
III. Başlayan bir türkü gibi yaklaşın kapımıza
IV. İndirin tüy gibi küfeyi sırtınızdan
V. Bir elmadan bir mevsim dolsun evimize
Yukarıdaki dizelerin hangisinde, geçişsiz bir eylem, geçişli (oldurgan) yapılmıştır?

A) I.      B) II.      C) III.      D) IV.     E)V.

13. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde eylem, çatısı değiştirilerek nesne alır duruma getirilmiştir?

A) Kitabınızı bugün getireceğimi unuttum.
B) Bu konuda söylenenleri ayrıntılarıyla anlattım.
C) Komşularla, bodruma dolan suyu boşalttık.
D) Öğretmen ve öğrencilerin de dileklerini ilettik.
E) Neden son anda tavır değiştirdiğini soracaktım.

14. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde, “edilgen çatılı ortaç (sıfatfiil)” vardır?

A) Geçtiğimiz yerlerde gördüklerimiz anlatılamazdı.
B) Batan güneş artık doğmayacak sanma.
C) Yazılan kitap çok, okuyan yok.
D) Torbasında taşıdığı baba yadigârı silahı çıkardı.
E) Çorak topraktan artık karnı doymuyordu.

15. Aşağıdaki cümlelerden hangisinin yüklemi ettirgendir?

A) Armağan olarak çocuklara kitap getirdi.
B) Yaşlı kadını elinden tutarak otobüse bindirdi.
C) Doktor verdiği ilaçla hastayı uyuttu.
D) Erken yağan kar çiçekleri soldurdu.
E) Lekeler çıkmadığı için döşemeyi bir daha sildirdi.

CEVAP ANAHTARI

1. B      2. B     3. E      4. B     5. E      6. D      7. A      8. E       9. D      10. C      11. A      12. D      13. C      14. C      15. E

A) Sonuçlar iki gün önce açıklandı.
B) Aranan kan bulundu.
C) Hafta sonu hep evde bulundum.
D) Bahçeye su salındı.
E) Okula, bir bilgisayar alındı.

2. Özne-yüklem ilişkisi bakımından farklı olan cümle, aşağıdakilerden hangisidir?

A) Hiroşima vahşeti tüm dünyada kınandı.
B) Düşmanlar, yurdumuzdan sürüldü.
C) O gün yeni elbiselerimi giymiştim.
D) Hesaplar çok iyi incelendi.
E) O davette neler yendi, neler…

3. Tiyatroya gitmek amacıyla arkadaşlarla durakta buluştuk.
Bu cümledeki özne-yüklem ilişkisi, aşağıdakilerden hangisinde vardır?

A) Park yeri yüzünden dövüştüler.
B) On dakikada konuyu özetlemişti.
C) Meclis, uluslararası sözleşmeleri onayladı.
D) Misafirler için taze çay demlemişti.
E) Birkaç arkadaş bir köşeye çekildiler.

4. Aşağıdakilerden hangisi, özne-yüklem ilişkisi bakımından ötekilerden farklıdır?

A) Hasta, ateşi düşünce açıldı.
B) Sokak kapısı gıcırtıyla açıldı.
C) Konuşmacı gittikçe açıldı.
D) Yalnız kalınca arkadaşına açıldı.
E) Reklam giderleri nedeniyle fazla açıldı.

5. Aşağıdaki cümlelerden hangisi, özne ve yüklem ilişkisi yönünden, ötekilerden ayrı bir özellik gösterir?

A) Rapor tam bir ayda hazırlandı.
B) Okula gitmek için erkenden hazırlandı.
C) Misafirler gelinceye kadar masa hazırlandı.
D) Salon, uluslararası bir toplantı için hazırlandı.
E) Isıya dayanıklı yeni bir model hazırlandı.

6. Aşağıdakilerden hangisi, özne-yüklem ilişkisi bakımından ötekilerden farklıdır?

A) Bu habere sevindi.
B) Aceleyle giyindi.
C) Bütün suç ona yüklendi.
D) Kendi kendine söylendi.
E) Bu sözlere iyi dayandı.

7.
Belki hâlâ o besteler çalınır.
Gemiler geçmeyen bir ummanda
Bu dizelerdeki özne-yüklem ilişkisi, aşağıdakilerden hangisinde vardır?

A) Feride aynanın karşısında taranıyor.
B) Büyüdüğü halde kardeşini kıskanıyor.
C) Bu yazma eserler çok iyi korunuyor.
D) Kendisine değil, arkadaşlarına güveniyor.
E) Yöre halkı haksızlığın önlenmesi için direniyor.

8. Aşağıdakilerden hangisinde, işteşlik anlamı ötekilerden farklıdır?

A) iki ülkenin başbakanları bir sınır kasabasında görüştüler.
B) Çocuklar park bekçisini görünce kaçıştılar.
C) Kıyı koruma görevlileri, kaçakçılarla çatıştılar.
D) Konser bileti almak için kuyruğa girenler bir süre itiştiler.
E) Saha kaygan olduğundan oyuncular çarpıştılar.

9. Aşağıdakilerden hangisinin yüklemi, nesne-yüklem ilişkisine göre ötekilerden farklıdır?

A) Kitaplarda değil, türkülerde ara Yemen’i
B) Memleket ahvalini onlardan sor
C) Öleni kalanı olardan öğren
D) Ben türkülerden aldım haberi
E) Mis gibi insan kokar mis gibi toprak

10. Aşağıdaki cümlelerden hangisinin yüklemi, nesne almamış (geçişsiz)’tır?

A) Çiftçi, beygirinin semerini kucaklayıp badem ağacının dibine götürdü.
B) Çift koşumlarının kopan yerlerini sağlamca bağladı.
C) Hamutunu, başlığını, koşum kollarını vurdu.
D) Emektar kır beygiri pulluğa koştu.
E) Kır beygir, arka ayakları ile toprağı iterek gerildi.

11. “-t” eki, geçişsiz eylemleri geçişli yapar; geçişli eylemlerin de geçişlilik derecelerini artırır.
Buna göre, aşağıdaki cümlelerde altı çizili eylemlerin hangisinde bu ek, ötekilerden farklı görevde kullanılmıştır?

A) Ayakkabılarını biraz önce boyattı
B) Eve gelince önce çiçeği sulattı.
C) Mutfağa girdi, önce eti doğrattı.
D) Bu ölüm haberi önce beni ağlattı.
E) Taşındığı evde önce kapıları yağlattı.

12. Aşağıdaki cümlelerden hangisinin yüklemi, hem oldurganlık hem de ettirgenlik eki almıştır?

A) Bankadaki hesabına yüz bin lira yatırttı.
B) Akşam yemeği için patates kızarttı.
C) Koyu renkli perde odayı iyice kararttı.
D) Bu sözlerin gözlerimi yaşarttı.
E) Misafirler için birkaç kilo meyve aldırttı.

13. Eylemsiler de, eylemler gibi çatı özelliği gösterir; etken, edilgen, işteş, dönüşlü olabilirler.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili eylemsi, özneye göre çatı bakımından ötekilerden farklıdır?

A) Savaşa katılıp kendisini göstermek istiyordu.
B) İleri atılıp arkadaşlarını coşturmuştu.
C) Yere düşmemek için tüfeğine tutunup direniyordu.
D) Bir ara göğsünden vurulup yere düşmüştü.
E) Geri çekilip yeniden toparlanmayı düşündüler.

14. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde eylem, “dönüşlü” çatılıdır?

A) Bahçede bir süre gezindi.
B) Salon, nişan için süslendi.
C) Buğday bu yıl erken ekildi.
D) Çocuğun yaralandığı, annesinden saklandı.
E) Çocuk, yıl sonunda ödüllendirildi.

15.
Süre süre indirdiler ovaya;
Kaç yaralı ceylan; kaç, avcı geldi!
Bu dizelerle ilgili olarak, aşağıda verilen bilgilerden hangisi doğru değildir?

A) “İndirdiler”, oldurgan eylemdir.
B) Eylemler, etken çatılıdır.
C) ikileme, belirteç görevinde kullanılmıştır.
D) “Kaç” sözcükleri, geçişli eylemdir.
E) Eylemler, emir kipi ve -di’li geçmiş zamanda çekimlenmiştir.

CEVAP ANAHTARI

1. C     2. C      3. A     4. B     5. B     6. C     7. C      8. B      9. E      10. E      11. D     12. A      13. D     14. A     15. D

A) Üç derdim var birbirinden seçilmez
B) Bir şey var doğduğumuzda başlamış
C) Var git ölüm bir zaman da yine gel
D) Ne çok anlatacaklarımız var birbirimize
E) Bir gün bir gün var ki günden güne gerçek

2. Aşağıdaki atasözlerinden hangisinde altı çizili sözcük, ötekilerden farklı türdedir?

A) Çalma elin kapısını, çalarlar kapını.
B) Alma mazlumun ahım, çıkar aheste aheste.
C) Taşıma su ile değirmen dönmez.
D) Sorma kişinin aslını, sohbetinden bellidir.
E) İnanma dostuna, saman doldurur postuna.

3.
Değirmen misali döner başım
Sevda değil bu bir hışım
Gel, gör beni darmadığın
Tel tel çözülüp kalmışım
Bu dörtlükte, kaç “çekimli eylem” vardır?

A) 1         B) 2         C) 3         D) 4         E) 5

4. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde eylem, ötekilerden ayrı kişiyle çekimlenmistir?

A) Duygularını gizlemeyi öğrenmelisin.
B) En fazla üç dört ay daha orada kalırsın.
C) Sert adımlarla yer gök inlesin, inlesin!
D) Dün gece yine güzel şarkılar söylemişsin.
E) Bu halinle mi yüz metre koşacaksın?

5. Aşağıdaki cümlelerin hangisindeki eylemde anlam (zaman) kayması vardır?

A) Komşularımız iki gün içinde taşınıyorlarmış.
B) Dernek genel kuruluna yüz on üye katıldı.
C) Eserinde başından geçenleri anlatacakmış.
D) Onu ara sıra sahil kahvesinde görüyordum.
E) O günlerde sık sık bir araya gelir, dertleşirdik.

6. (I) Bir ormana giriyorlardı. (II) Ağaçların üstünde bulutlar uçuşuyordu. (III) Sakat ayağı hafiften sızlamaya başlamıştı. (IV) Bu sızı, yağmur habercisiydi. (V) Yağmurlu havayı bu yüzden sevmezdi.
Bu parçada numaralanan cümlelerin hangisinde, “bileşik zamanlı eylem” yoktur?

A) I.           B) II.           C) III.            D) IV.            E) V.

7. Aşağıdakilerden hangisinde “bileşik zamanlı eylem” yoktur?

A) Saflar omuz omuza kurulmuştu.
B) Aralarında iki üç parmak boşluk kalmıyordu.
C) Cemaat kalabalıktı, avluyu da doldurmuştu.
D) Hoca’nın öksürüğü kubbede yankılandı.
E) Salih, Doktor Haydar Bey’i görünce sevinmişti.

8. “Değil” sözcüğü, aşağıdaki atasözlerinin hangisinde, ekeylemin olumsuzu olarak kullanılmamıştır?

A) Öküze boynuzu yük değil.
B) Akıl yaşta değil, baştadır.
C) Misafir umduğunu değil, bulduğunu yer.
D) Adam adama yük değil, can gövdeye mülk değil.
E) Bal ile kaymak yenir, ama her keseye göre değil.

9. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük, ötekilerden farklı türdedir?

A) Babam, ileri yaşlarında bile dikkatli bir okurdu.
B) O yıllarda, kardeşim üniversitede okurdu.
C) Her gün, en az bir saat kitap okurdu.
D) Ancak büyük harflerle yazılan yazıları okurdu.
E) Arada bir, Divan şairlerinden şiirler de okurdu.

10.
Bakakalırım giden geminin ardından
Atamam kendini denize, dünya güzel
Serde erkeklik var, ağlayamam
Yukarıdaki dizelerde kaç “bileşik eylem” vardır?

A) 1              B) 2           C) 3            D) 4            E) 5

11.
I. Çocuk, koltuğun üstünde uyuyakalmış.
II. Yağmur altında daha fazla duramazsınız.
III. Bu türkü ben kendimi bildim bileli söylenegelir.
IV. Çocuk, biraz sonra uykuya dalabilir.
V. Ben geliyorum, siz o şekilleri çizedurun.
Bu cümlelerin hangilerinde, ötekilerden farklı “özel bileşik eylem” vardır?

A) I. ile II.
B) II. ile IV.
C) II. ile III.
D) III. ile V.
E) I. ile V.

12. Tezlik bileşik eylemi, aşağıdakilerin hangisine ötekilerden farklı anlam katmıştır?

A) Form dilekçedeki boş yerleri dolduruverdi.
B) Vapur kalkmak üzereyken atlayıverdim.
C) Çocuğun düşeceğini anlayınca eteğinden tutuverdim.
D) Bir şey lazım olunca, taksiye binip geliversin.
E) Danışmadaki görevli evrakları bir köşeye atıverdi.

13. Aşağıdakilerin hangisinde, altı çizili eylemsi tür bakımından ötekilerden farklıdır?

A) Akşama kadar dinlenmeden çalışmışlar.
B) Bu konuşmadan pek bir şey anlamadık.
C) Düşünmeden konuşması onu işinden etti.
D) Elimdeki işleri bitirmeden size söz veremem.
E) işin aslını öğrenmeden itiraz etmişler.

14. Aşağıdaki dizelerin hangisinde, “adlaşmış ortaç” vardır?

A) Çiçekleri ezme yavrum
Çiçek bir yüreğe benzer
B) Sakın sen kuş vurma yavrum
Uçar kuşlar gökyüzünde
C) Tüfekle oynama yavrum
Şakacığı bile çirkin
D) Gel bir çiçek ol sen yavrum
Şu yeryüzü cennetinde
E) Çiçekleri ezme yavrum
Çiçek ezen, insan ezer

15. Kimi ulaçlar (bağeylemler), eylem tabanlarına eklenen bir ek ve bu ekten sonra gelen bir edatla oluşur.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde, bu açıklamaya uymayan bir ulaç kullanılmıştır?

A) Ben gelinceye kadar burada bekleyin.
B) Sen gideli beri bir gözüme uyku girmiyor.
C) Derdimi anlatıncaya dek akla karayı seçtim.
D) Sabah uyanamadığım için otobüsü kaçırdım.
E) Ninemin öğütlerini dinleye dinleye büyümüşüm.

CEVAP ANAHTARI

1. C      2. C      3. D      4. C      5. A      6. D     7.D       8. C       9. A       10. C        11. B        12. E       13. B      14. E       15.E