Bir iletinin iletisi kendinde ise, yani o iletinin o ileti olmaktan başka amacı yoksa dil o iletide şiirsel işlevde (sanat işlevinde, poetik işlevde) kullanılmıştır.
İmgeye ve kurmacaya dayalı metinlerde (edebî metinlerde) dil, ağırlıklı olarak şiirsel işlevde kullanılır. Edebî metinlerin çoğu, edebî metin olmalarının dışında bir amaç taşımaz. Söz gelimi lirik anlatımla kaleme alınan bir şiirin amacı, o şiirin kendisidir. Dilin şiirsel işleviyle kaleme alınan bir metin, kendinden başka bir şeyi ifade etmeye ihtiyaç duymaz; bir edebî metin, sadece edebî metin olduğu için önemli ve anlamlıdır. Bir edebî metnin gerçekliği, o metnin kendisindedir. Bu gerçeklik, kurmaca bir dünyanın ürünüdür.
Dilin şiirsel işlevde kullanıldığı metinlerde kurmacanın egemen olması, o metindeki iletilerin insandan, hayattan ve yaşanan dünyadan tümden soyutlandığı anlamına gelmez. Bu işlevde dil, insana özgü durumları sanatsal gerçekliğe dönüştürmede bir araç olarak kullanılır. Burada karşımıza çıkan gerçeklik, sanata özgü gerçekliktir.

Dilin şiirsel işlevde kullanıldığı metinlerde gönderici (yazar/şair), alıcıda (okuyucuda) estetik etkiler uyandırmak için günlük dilin alışılagelmiş kullanımlarının dışına çıkabilir; edebî sanatlardan, karşılaştırmalardan, çağrışım gücü yüksek kelimelerden yararlanarak imgeler oluşturabilir, kelimeleri çoğunlukla ilk anlamlarının dışında kullanır. Bir anlamda dili yeniden yaratır.
Bir metinde ya da konuşmada dil birden çok işlevde kullanılabilir. Söz gelimi bir eleştiri metnindeki bazı iletilerde, dil göndergesel; bazılarında ise heyecana bağlı işlevde kullanılabilir.

• Bu kitap 315 sayfadan oluşuyor. (Göndergesel işlev)
• Bu kitabı okurken çok sıkıldım, kitapta gereksiz birçok ayrıntıya yer verilmiş, dil özensiz kullanılmış. (Heyecana bağlı işlev)

Bir iletinin konusu dilin kendisi ise, yani ileti, dili açıklamak, dille ilgili bilgi vermek amacıyla oluşturulmuşsa dil, o iletide dil ötesi işlevde kullanılmıştır.
“İsimlerin özelliklerini gösteren kelimelere sıfat denir.”, “Türkçe eklemeli bir dildir.”, “Özne ile yüklem arasında uyumsuzluk olması anlatım bozukluğuna neden olur.” vb. iletilerde dil, dil ötesi işlevde kullanılmıştır. Çünkü bu iletilerde temel amaç, dilin kendisini açıklamak, dil ile ilgili bilgi vermektir.

Dil konularının ele alındığı bilimsel metinlerde ve öğretme amaçlı konuşmalarda kullanılan; “yani, demek istiyorum ki, bir başka deyişle” gibi kelimelerle kendini gösteren bu işleve, günlük yaşamda da sıkça başvurulur. Söz gelimi “Beni yanlış anlamayın, ben bu kelimeyi mecaz anlamda kullandım.” cümlesinde ileti, dille ilgili bilgi vermek, başka bir iletiyi açıklamak üzere düzenlenmiştir.

Bir ileti, iletişimin devam edip etmediğini öğrenmek amacıyla oluşturulmuşsa dil, o iletide kanalı kontrol etme işlevinde kullanılmıştır.
Gönderici ile alıcı arasındaki iletişimin kurulmasını, sürdürülmesini ya da kesilmesini; bu sürecin devam edip etmediğinin denetlenmesini sağlayan göstergelerin görev aldığı bu işlevde, iletinin içeriğinden çok iletişimin devam ettirilmesi olgusu ağır basar. Söz gelimi bir telefon görüşmesinde geçen “Alo, beni duyuyor musun?” ifadesinde amaç, iletinin taşıdığı içerikten çok kanalı kontrol etmek, yani iletişimin sürekliliğini sağlamaktır. Benzer durumlar bu telefon görüşmesinde geçen “Alo, iyi geceler!”, “Beni dinle!”, “Dikkat et!”, “Görüşürüz!” sözlerinde de vardır. Törenlerde, uzun söylevlerde, aile yakınları ya da sevgililer arasındaki konuşmalarda; dilin, kanalı kontrol işleviyle oluşturulan iletiler sıkça kullanılır.

Alıcıda tepki ve davranış değişikliği yaratmayı amaçlayan, alıcıdan bazı şeyleri yapmasını bazı şeyleri de yapmamasını istek, emir, telkin vb. biçimlerde isteyen iletilerde dil alıcıyı harekete geçirme işlevinde kullanılır.

Propaganda amaçlı siyasi söylevlerde ve metinlerde, reklam metinlerinde, hukuki metinlerde, el ilanlarında, yemek tariflerinde dil çoğunlukla bu işlevde kullanılır.

Örnek:

• Ödevini yap
• Bunu mutfağa götür
• Bilgisayarı kapat

Bir ileti, göndericinin ileti konusu karşısındaki duygu ve heyecanlarını dile getirmek amacıyla oluşturulmuşsa o iletide dil, heyecana bağlı işlevde kullanılmıştır.

Bu işlev, göndericinin kendi iletisine karşı tutum ve davranışını belirtir. Duygu, heyecan, korku, sevinç ve üzüntülerin dile getirildiği iletilerde dil bu işlevde kullanılır. Dilin bu işlevde kullanıldığı iletilerde çoğunlukla “güzel, çirkin, iyi, kötü, etik, estetik” vb. ifadeler kullanılır; öznel bir tutumu yansıtan sıfat, zarf ve ünlemlere yer verilir; duygu değeri taşıyan noktalama işaretlerinden sıkça yararlanılır. İletiler sözlü iletişim (konuşma) bağlamında oluşturulmuşsa jest ve mimiklerden de belirgin biçimde yararlanılır.

Dilin göndergesel işlevinde nesnellik, heyecana bağlı işlevinde öznellik hâkimdir. Özel mektuplarda, öznel betimlemeler ve anlatılarda, bazı şiirlerde, eleştiri yazılarında dilin heyecana bağlı işlevinden sıkça yararlanılır.

Göndergesel işlev,dilin, nesnel bilgilerin aktarılması sırasında kazandığı işlevdir. Bu, başka bir ifadeyle dilin bilgi verme işlevidir. Bir ileti, dilin bir göndergeyi olduğu gibi ifade etmesi için düzenlenmişse o iletide dil, göndergesel işlevde kullanılmıştır.

Ürünlerin kullanma kılavuzlarında, gazetelerdeki haber metinlerinde, nesnel anlatılarda, bilimsel bildirilerde vb. metinlerde dil daha çok göndergeselişlevde kullanılır. Bu işlev aslında her türlü iletişimin temelidir. Bu işlevde temel amaç, gönderge konusunda doğru, nesnel, gözlemlenebilir bilgiler vermektir.