1.  Yalın Durum: Durum eki almamış adlar yalın durumda bulunurlar; bu durumda diğer ekleri alabilirler:

Pencere, pencerem, pencereler…

2.  Belirtme Durumu: Eki “-i”dir. Eklendiği ad, anlamca belirtilmiş olur:

Ekmeği bana ver. (Verilmesi istenen varlık, yani ekmek, belirtilmiş olur.)

• İyelik eki “-i” ile belirtme durum eki “-i” karıştırılmamalıdır. Belirtme durum eki almış sözcük anlamca belirtilirken iyelik eki ise eklendiği sözcüğün neye ya da kime ait olduğunu gösterir: “Kalemi kayboldu.” cümlesindeki “-i” eki kalemin III. tekil kişiye (o) ait olduğunu gösterir ve iyelik ekidir.

3. Yönelme Durumu: Eki “-e” dir. Bu eki alan sözcüğe yönelindiği belirtilmiş olur:

Arabaya binelim. (Yönelinen varlık “araba” belirtilmiş oluyor.)

• “-e” eki her zaman yönelme durum eki görevinde kullanılmaz, “-e” eki almış ad, dolaylı tümleç görevinde kullanılırsa ad olur.

“Akşama buraya gel.” dendiğinde zarf (zaman zarfı),

“Yardıma koşun!” dendiğinde edat (için edatı anlamında) görevi üst lenir.

4. Bulunma Durumu: Eki “-de” dir. Bir varlığın, kavramın bir yerde bulunduğunu belirtir:

Kalem, çekmecede duruyordu. (Bulunulan yer “çekmece” belirtilmiş oluyor.)

• “-de” durum eki almış adlar dolaylı tümleç görevi üstlenir:

Köpeği evde besliyorlar. (Nerede besliyorlar?: evde “dolaylı tümleç-ad”)

• “-de” eki almış sözcük zarf tümleci görevinde kullanılırsa zarf olur:

Saat beşte gel. (Ne zaman gel?: saat ikide “zarf tümleci-zarf”)

• “-de”, yapım eki olarak da kullanılabilir:

Gözde öğrenci Arzu.

Yüzdeni al ve git.

• “-de” bulunma durum eki, bulunma anlamının dışında “iç, dış, yan, üst, yüzey” anlamları da taşıyabilir:

Üstünde mavi bir kazak vardı.

5. Ayrılma Durumu: Eki “-den” dir. Bir varlığın bir yerden ayrıldığını, uzaklaştığını belirtir:

Uçaktan şimdi indik. (Öznenin ayrıldığı yerin “uçak” olduğunu belirtiyor.)

• “-den” eki almış adlar cümlede dolaylı tümleç görevi üstlenir:

Senden vazgeçemem. (Kimden vazgeçemem?: senden “dolaylı tümleç – ad”)

• “-den” eki almış ad, sıfat ya da zarf olarak kullanılabilir:

altından kolye (sıfat) candan arkadaş (sıfat)

Buraya akşamdan geldik. (Ne zaman geldik?: akşamdan “zarf tüm­leci – zarf”)

• “-den” eki, ad tamlamalarında ilgi eki (-in) yerine kullanılabilir:

aşağıdakilerin hangisi – aşağıdakilerden hangisi

• İkilemelerde yer alıp zarf görevi üstlenebilir:

Akşamdan akşama annesine uğruyordu.

1. Eklendiği sözcüğe kök anlamıyla bağlantılı yeni anlamda sözcükler yapar.
2. Eklendiği sözcüğün anlamını değiştirir.
3. Eklendiği sözcüğün türünü değiştirebilir.
4. Bir sözcüğe birden fazla yapım eki gelebilir.
5. Birkaç istisna hariç her zaman çekim eklerinden önce gelirler.
6. Dört gruba ayrılırlar:

1. İsimden Fiil Yapan Yapım Ekleri:

2. İsimden isim Yapan Yapım Ekleri:

3. Fiilden isim Yapan Yapım Ekleri:

4. Fiilden Fiil Yapan Yapım Ekleri:

Aynı türden ya da farklı türden yapım ekleri üst üste gelebilir.

• Ekin, yapım eki olup olmadığı konusunda karar veremiyorsanız o ekin çekim eki olup olmadığına bakınız:

“su-luk” sözcüğündeki “-luk” eki yapım ekidir çünkü “su” addır ve adla­ra eklenen “-luk” biçiminde bir çekim eki yoktur.”kır-ık” sözcüğündeki “-ık” eki yapım ekidir çünkü “kır-” sözcüğü eylemdir ve eylemlere ek­lenen “-ık” biçiminde bir çekim eki yoktur.

• Küçültme ekleri (-cık, -cik, -ce, -ca, -cağız, -msı, -ımtırak)  ister ada ister sıfata gelsin her durum ve anlamda yapım ekidir.

Geniş-çe salon, küçük-cük (küçücük) çocuk, mavi-msi renk, sar-ı­mtırak surat (Küçültmeli sıfat yaptı.)

Çocuk-cağız, anne-ciğim, Sezer-cik, ada-cık, göl-cük (Küçültmeli ad yaptı.)

Badem-cik, arpa-cık, maymun-cuk, gelin-cik (Kalıplaşmış ad yaptı.)

• -ce eki cümleye farklı anlamlar katabilir:

Bu ülkede insanca yaşamaya hasretiz, (gibi, benzetme anlamı)

Bu hafta sınıfça pikniğe gideceğiz, (olarak, birliktelik)

Sorular, öğretmenlerce açıklandı, (tarafından)

Bence bu işte hata yapıyorsun, (bana göre, görecelik)

Anlatılanları dikkatlice dinledi, (olarak, biçimde)

Ayakkabısını sıkıca bağladı, (pekiştirme)

• Yapım eklerinin tümü tür değişikliği yaratmaz ancak tür değişikliği ya­ratan (addan eylem-eylemden ad) tüm ekler yapım ekidir:

su-la (Addan eylem türetmiş. Yapım ekidir.)

koş-u (Eylemden ad türetmiş. Yapım ekidir.)

• Türkçede genel olarak yapım ekleri, çekim eklerinden önce gelir an­cak istisna durumlar vardır:

Ev- de– ki

hâl yapım eki

koş – ma – (y) – an

olm. yapım eki

anne – m – siz

iy. yapım eki

1. Kip (Zaman) Ekleri

a. Haber Kipleri:

• Duyulan Geçmiş Zaman “-mış, -miş, -muş, -müş”:

Geçen hafta pikniğe gitmişler.

• Görülen Geçmiş Zaman “-di, -di, -du, -dü”:

Dün halı sahada maç yaptık.

• Şimdiki Zaman “-yor”:

Ders çalışıyorum, rahatsız etmeyin.

• Gelecek Zaman “-acak, -ecek”:

Sınavlar haftaya başlayacak.

• Geniş Zaman “-ar, -er, -ir, -ir, -ur, ür, -r, -maz, -mez”:

Her gün buradan geçer.

Hiçbir zaman söz dinlemez.

b. Dilek kipleri:

• Gereklilik Kipi “-meli, -malı”:

Bu sınavı kazanmalıyım.

• Dilek – Şart Kipi “-se, -sa”:

Yarın bayram olsa!

• İstek Kipi “-e, -a”:

Bir an önce buradan gidelim.

2. Kişi (Şahıs Ekleri)

Çekimli eylemlerde yüklemlere gelerek eylemin kaçıncı kişi tarafından yapıldığını anlatır.

Gitti                – m                                    Gitmiş           -im

                          – n                                                               -sin

                           -k                                                               -iz                

                          – niz                                                            -siniz

                           -ler                                                             -ler

Türkçedeki bazı eklerin sesleri aynı, işlevleri farklıdır. Söz geiimi “-de”, “Sen, gözde kaç tabaka olduğunu biliyor musun?” cümlesinde ismin bulunma hâli ekidir. Bu ek bu kelimede çekim eki görevindedir.’O, sınıfımızın en gözde öğrencisidir.” cümlesindeki “-de” ise eklendiği kelimenin anlamını ve türünü değiştiren bir yapım ekidir. “Göz” kelimesi isim, “gözde” kelimesi sıfattır.

Sesleri aynı işlevleri farklı olan bu tür eklerden birkaçını inceleyelim:

1.”-a,-e”

• Öğrencilerim-e güvenirim, (yönelme hâli eki)
• Birazcık da dışarı bak-a-lım, (istek kipi eki)
• Kendimi bu yola ad-a-dım. (İFYE)
• Bu kısa sür-e-de bir şey yapamam. (FİYE)

2. “-dan, -den”

• Bu haberi kim-den duydun? (ayrılma hâli eki)
• O, sıra-dan insanlarla dost olmazdı. (İİYA)
• Öndekiler-den biri ayağa kalktı, (tamlayan/ilgi hâli eki)

3. “-ı, -i, -u, -ü”

• Pantolon-u çok güzelmiş. (3. tekil kişi iyelik eki)
• Pantolon-u ütüledim, (belirtme hâli eki)
• Güneş doğ-u-dan yükselir. (FİYE)
• Tencerenin dibini kaz-ı-maya çalışıyordu. (FFYE)

4. “-in, -in, -un, -ün”

• Kitab-ın kapağında ilginç bir resim vardı, (tamlayan/ilgi eki)
• Kitab-ın edebiyat çevrelerince çok beğenil¬miş. (2. tekil kişi iyelik eki)
• Bana bakmay-ın. (emir kipi 2. çoğul kişi eki)
• Size çok al-ın-dım. (FFYE)
• Bu ek-in-ler ne zaman olacak? (FİYE)

5. “-im, -im, -um, -üm”

• Nerede oyuncaklar-ım? (1. tekil kişi iyelik eki)
• Ben bir dil işçisiy-im. (ek fiilin geniş zaman 1. tekil kişi eki)
• Okuduklarımı anlayacağ(k)-ım. (1. tekil kişi
• Ben-im suçum yoktu, (tamlayan/ilgi eki)
• Ver-im-liliğimizi artırmamız gerekiyor. (FİYE)

6. “-ma, -me”

• Onunla bir daha konuş-ma. (olumsuzluk eki)
• Konuş-ma sırası nihayet bende. (FİYE)

7. “-sa,-se”

• işimiz bit-se de eve git-se-k. (dilek-şart kipi eki)
• Bu olayı hepimiz garip-se-miştik. (İFYE)

8. Sıfat-fiil ekleri, yapım; kip ekleri, çekim ekidir:

• Böyle koş-ar adımlarla nereye gidiyorsun? >> sıfat-fiil eki (yapım eki)
• O, her sabah bu parkta koş-ar.  >> kip eki (çekim eki)
• O maçta unutulmay-acak goller vardı. >> sıfat-fiil eki (yapım eki)
• Bu maç hiçbir zaman unutulmay-acak. >> kip eki (çekim eki)

9. İyelik Eki Belirsizliği:  Bazen bir kelimenin kaçıncı kişi iyelik ekini aldığı belirlenemeyebilir. “Romanını okudum.” cümlesinde böyle bir durum söz konusudur. Bu cümlede “roman“ın kime alt olduğu (2. tekil ya da 3. tekil kişi) belli değildir. Böyle durumlarda cümlenin başına “onun” ya da “senin” kelimelerinden biri getirilerek cümledeki anlam belirsizliği giderilebilir.

ÖRNEK SORU (OSS – 2000)

I. Teyzelerin dün sinemaya gittiler.
II. Çiçeklerine yazın bolca su vermelisin.
III. Kalemlerini başka kutuya yerleştirdi.
IV. Ceketlerimizi dolaba astım.
V. Evleri bize çok yakındır.

Yukarıdaki cümlelerin hangilerindeki atı çizili sözcüklerin aldığı ekler, onlara hem ikinci, hem de üçüncü tekil kişiye ait olma anlamı katmıştır?

A) I. ve II.             B)l. veV.              C) II. ve III.               D) III. ve IV.                E) IV. ve V.

ÇÖZÜM:

Altı çizili sözcükler incelendiğinde “teyzelerin” sözcüğünde ikinci tekil, “ceketlerimize” sözcüğünde birinci çoğul, “evleri” sözcüğünde ise üçüncü çoğul kişi iyelik eklerinin kullanıldığı görülecektir. İkinci ve üçüncü cümlelerde ise sözcüklerin hangi ekleri (ikinci ve üçüncü tekil kişi iyelik ekleri) aldığı belli değildir.
Cevap C

ÖRNEK SORU

Aşağıdaki cümlelerin hangisindeki altı çizili sözcükte “-ma, -me” eki ötekilerden farklı bir görevde kullanılmıştır?

A) Onları görmesin diye elinden geleni yapıyordu.
B) Olup bitenleri hayalinde canlandırmaya çalışıyordu.
C) Bekleme odasının nerede olduğunu sordu.
D) Bu türlü aktarmaların yazıya yeni bir şey katmadığına inanıyordu.
E) Hepiniz bisiklete binmeyi öğrenmelisiniz, diye bizleri uyardı.

ÇÖZÜM:

B, C, D ve E seçeneklerindeki altı çizili sözcüklerde “-ma, -me” eki, isim-fiil eki; “Onları görmesin diye elinden geleni yapıyordu.” cümlesindeki “-me” ise olumsuzluk ekidir.

Cevap A

ÖRNEK SORU

Aşağıdaki cümlelerin hangisindeki altı çizili sözcük, işlevi bakımından ötekilerden farklı bir ek almıştır?

A) Bugünlerde birçok yeni yayın piyasaya çıktı.
B) Bunları defterinize yazın, ileride size gerekebilir.
C) Akşama kadar evde bir yığın iş yaptı.
D) Yazarın bu kitabında dizin bölümü yok.
E) Turizmde bu yıl Karadeniz’e akın var.

ÇÖZÜM:

“Yayın, yığın, dizin, akın” sözcüklerinde fiilden isim yapan ek (yapım eki); “Bunları defterinize yazın, ileride size gerekebilir.” cümlesinde ise emir kipinin 2. çoğul kişi eki (çekim eki) kullanılmıştır.

Cevap B