• Bentlerle kurulan bir nazım biçimidir.
• Bent sayısı genellikle 5-12 arasındadır.
• Her bentte 5-10 arasında beyit bulunur.
• Her bent, hane bölümü ve vasıta beyiti olmak üzere ikiye ayrılır. Bentlerin son beyiti olan vasıta beyiti, her bendin sonunda değişir.
• Bentlerin uyak düzeni gazelde olduğu gibidir. Bendin sonundaki vasıta beyiti ise bentten bağımsız olarak uyaklanır.
• Terkibibentlerde genellikle talihten ve hayattan şikâyetler, dini, tasavvufi, felsefi düşünceler, toplumsal yergi niteliğindeki eleştiriler görülür.
• En ünlü terkibibent 16. yüzyıl şairi Bağdatlı Ruhi’ninkidir. Bu şiire 300’den çok nazire yazılmıştır. Bu nazireler içinde en güzeli ve en ünlüsü de Ziya Paşa‘nınkidir. Ayrıca terkibibent biçiminde yazılan Baki’nin Kanuni Mersiyesi de çok ünlüdür.

Terkib-i Bent Örneği

Şarkı Örneği:

Bir safa bahşedelim gel şu dil-i nâşâde
Gidelim serv-i revanim yürü Sadabâd’e
İşte üç çifte kayık iskelede amade
Gidelim serv-i revanim yürü Sadabâd’e.

Gülelim, oynayalım, kâm alalım dünyadan
Mâ-i tesnim içelim çeşme-i nev-peydadan
Görelim âb-ı hayat aktığın ejderhadan
Gidelim serv-i revanim yürü Sadabâd’e

Geh varıp havz kenarında hirâman olalım
Geh gelip kasr-ı cinan seyrine hayran olalım
Gâh şarkı okuyup gâh gazelhan olalım
Gidelim serv-i revanim yürü Sadabâd’e

Bir sen ü bir ben ü bir de mutrib-i pakize-eda
İznin olursa eğer bir de Nedim-i şeyda
Gayrı yaranı bugünlük edip ey şuh feda
Gidelim serv-i revanim yürü Sadabâd’e

Nedim

Şarkı Örneği:

Dün kahkahalar yükseliyorken evinizden,
Bendim geçen ey sevgili, sandalla denizden!
Gönlümle uzaklarda bütün bir gece sizden
Bendim geçen ey sevgili, sandalla denizden!

Dün bezminizin bir ezelî neş’esi vardı,
Saz sesleri tâ fecre kadar Körfez’i sardı;
Vaktâ ki sular şarkılar inlerken ağardı,
Bendim geçen ey sevgili, sandalla denizden!

Yahya Kemal Bayatlı

• ♦ Dörder dizeli bentlerden oluşan nazım biçimidir. Sözlük anlamı “dört köşeli, dörtlü” demektir. Biçim bakımından halk şiirindeki koşmaya benzer. Bent sayısı genellikle 4-8 arasında değişir. Uyak düzeni aaaa / bbba / ccca … biçimindedir. Bazen İlk bendin ilk 3 dizesi kendi aralarında uyaklı olabilir. Bu durumda uyak düzeni şöyle olur: bbba / ccca / ddda ...
• ♦ Bazı murabbalarda ilk bendin dördüncü dizesi, diğer bentlerin sonunda aynen tekrar edilebilir.
• ♦ Din, ahlak konularının yanı sıra övgü, yergi, aşk konularında; manzum mektup, mersiye vb. türlerde çok kullanılmıştır. –
• ♦ Edebiyatımızda 16. yüzyıl murabbanın altın çağıdır. Bu yüzyıl şairlerinden Aşkî en çok murabba yazan şairdir. Fuzuli ile Tanzimat Dönemi şairlerinden Namık Kemal‘in de murabbaları ünlüdür.

Murabba
Perişan halin oldum sormadın hal-i perişanım
Gamından derde düştüm kılmadın tedbir-i dermanım
Ne dersin rüzgarım böyle mi geçsin güzel hanım
Gözüm canım efendim sevdiğim devletli sultanım

Esir-i dam-ı aşkın olalı senden vefa görmem
Seni her kanda görsem ehl-i derde aşina görmem
Vefa vü aşinalık resmini senden reva görmem
Gözüm canım efendim sevdiğim devletli sultanım

Değer her dem vefasız cerh yayından bana bin ok
Kime şerh eyleyem kim mihnet ü enduh u derdim çok
Sana kaldı mürüvvet senden özge hiç kimsem yok
Gözüm canım efendim sevdiğim devletli sultanım

Gözümden dembedem bağrım ezip yaşım gibi gitme
Seni terk eylemezem çün ben beni sen dahi terk eyleme
igen hem zalim olma ben gibi mazlumu incitme
Gözüm canım efendim sevdiğim devletli sultanım

Katı gönlün neden bu zulm ile bidade ragıbtır
Güzeller sen tegi olmaz cefa senden vaciptir
Senin tek nazenine nazenin işler münasiptir
Gözüm canım efendim sevdiğim devletli sultanım

Nazar kılmazsan ehl-i derd gözden akıdan şeyle
Yamanlıktır işin uşşak ile yahşi mıdır böyle
Gel Allah’ı seversen bendene cevr eyleme lutfeyle
Gözüm canım efendim sevdiğim devletli sultanım

Fuzuli şive-i ihsanın ister bir gedayindir
Dirildikçe seg-i kuyun ölende hak-i payındır
Gerek öldür gerek ko hükm hükmün ray rayındır
Gözüm canım efendim sevdiğim devletli sultanım …

Fuzuli

• Dört dizeden oluşan ve rubaiye benzeyen bir nazım biçimidir.
• Rubaiden farkı aruzun 11’li hece kalıbına benzeyen fâilâtün fâilâtün fâilün kalıbıyla yazılmasıdır.
• Tuyuğ maniden doğmuş, Türk edebiyatına özgü, milli bir nazım biçimidir.
• Daha çok, Azeri ve Çağatay edebiyatlarında XIV. ve XIV. yüzyıllarda kullanılmıştır.
• Rubaide olduğu gibi tuyuğda da mahlas kullanılmaz.
• Kadı Burhanettin ve Seyyit Nesimi bu tarz şiirin ustalarıdır. Ali Şir Nevai ve Babür Şah da bu nazım biçimiyle güzel örnekler vermiştir.

Tuyuğ Örneği

Hakk’a şükür koçların devrânıdur
Cümle âlem bu demün hayrânıdur
Gün batandan gün doğana değün
Aşk erinin bir nefes seyrânıdur

Kadı Burhanettin

RUBAİ

♦ Dört dizeli tek bir bentten oluşan bir nazım biçimidir.
♦ Sözlük anlamı dörtlük demektir.
♦ Biçim olarak halk şiirindeki maniye benzer.
♦ Uyak düzeni a a x a biçimindedir.
♦ Kendine özgü aruz kalıplarıyla yazılır. (Yalnız rubaide kullanılan 24 aruz kalıbı vardır.)
♦ Bütün nazım biçimlerinde baştan sona aynı aruz kalıbı kullanılırken rubainin her dizesi ayrı bir kalıpla yazılabilir.
♦ Rubaide, tasavvuf ve felsefe konularından dünya görüşüne, hicivlerden nüktelere kadar birçok konu işlenebilir.
♦ Rubailerde anlam yoğunluğuna, düşünce derinliğine önem verilir. Bu yüzden konunun özlü bir biçimde işlenmesi gerekir.
♦ Dördüncü dize rubainin ana düşüncesini verir.
♦ Rubaide genellikle mahlas söylenmez.
♦ İranlı şair Ömer Havyam dünyaca ünlü rubai şairidir.
♦ Rubainin Anadolu’da öncüsü Mevlana’dır.
♦ Türk edebiyatının en usta rubai şairleri, 17. yüzyılda Azmizâde Haleti, Nabi ve 20. yüzyılda Yahya Kemal Bayatlı d ir.
♦ Divan edebiyatı nazım biçimleri arasında günümüze kadar canlılığını yitirmeden yaşayabilmiş tek biçimdir.

Rubai Örneği

Ahvâl-i cihanı her zaman söyleşelim
Amma gam-ı aşkımız nihan söyleşelim
Ey vâkıf-ı râz-ı aşk olan ârif-i can
Ney gibi seninle bî-zeban söyleşelim Halet!

Ölçü: Mefûlü mefâilün mefâîlü feûl

Rubai Örneği

Sevgiyle yoğrulmamışsa yüreğin
Tekkede, manastırda eremezsin.
Bir kez gerçekten sevdin mi dünyada
Cennetin, cehennemin üstündesin.

Ömer Hayyam

KIT’A
♦ Genellikle iki beyitten oluşan şiirlerdir. Bu tür kıt’alar dörtlük diye de anılır.
♦ Beyitlerin ilk dizesi serbest, ikinci dizeleri birbiriyle uyaklıdır: xa / xa…
♦ Beyitler arasında anlam birliği bulunur.
♦ Kıt’a nazım biçiminde şair mahlasını genellikle kullanmaz.
♦ Kıt’alarda hikmet, nükte, yergi, övgü, dünya görüşü gibi çeşitli konular işlenir.
♦ Bazı kıt’alarda ilk beyitin dizeleri birbiriyle uyaklı olabilir. Bu tür kıt’alar “nazım” adını alır.
♦ Beyit sayısı ikiden fazla (2-12) olan kıt’alara ise “kıt’a-i kebire” (büyük kıt’a) denir. Bu tür kıt’alar matla beyti olmayan bir gazele benzer.

Kıt’a Örneği:

Tahir Efendi bize kelp demiş

İltifatı bu sözde zahirdir.

Mezhebim Malikidir zira,

İtikadımca kelp tahirdir.

Nef’i

• Gazelin her dizesine kısa bir dize eklenmesiyle oluşur; ancak bu kısa dizeler “ziyade” adını alır, yani “dize” kabul edilmez.
• Uyak düzeni genellikle gazel gibidir:
• aa/ xa/ xa/xa/xa…
• Ziyadeler, eklendikleri dizelerle uyaklı olur.
• Aruzun belirli bir kalıbıyla yazılır.
• Divan şiirinin sanatlı biçimlerindendir. Fakat seyrek kullanılmıştır.

Müstezat Örneği:

Bülbül yetişir bağrımı hûn etti figanın
                                        Zabt eyle dehânın
Hançer gibi deldi yüreğimin tfğ-i zebanın
                                         Te’sir-i lisânın
Ah eylemeğe başladı âyâ bu ne halet
                                         Nolsun bu hararet
Bilmem yine bir derd mi var bülbül-i canın
                                        Ol mürg-ü nihânın
Âh etse nola bülbül-i dil meşhedim üzre
                                        Tâ mahşer olunca
Çok çekti gam-ı harını gülzâr-ı cihanın
                                       Bu bâğ-ı fenanın
İzzet ne şeker çiğnedi tût? gibi bilmem
                                      Açmış yeni bir söz
Reşk ile sulandı yine ağzı şuarânın
                                      Sınf-ı fusehânın

İzzet Molla

Ölçü: Mefûlü mefailü mefâîlü feûlün Mefûlü feûlün

Günümüz Türkçesiyle

Bülbül yetişir, feryadın bağrımı kan etti, / ağzını kapa. /
Dilinin kılıcı, dilinin etkisi yüreğimi hançer gibi deldi.
Ah eylemeğe başladı, acaba bu ne haldir? / Bu hararet nedendir (Ne olsa gerektir?) Can bülbülünün, o gizli kuşun, bilmem yine bir derdi mi var?
Gönül bülbülü şehit olduğum yer üzerinde mahşere kadar âh etse ne olur? / O, dünya gül bahçesinin, bu ölümlü bahçenin, dikeninin tasasını çok çekti.
İzzet, papağan gibi, nasıl bir şeker çiğnedi bilmem, /yeni bir söz açmış; ozanların, o rakipler sınıfının, kıskançlıkla yine ağzı sulandı.

• Her beytinin dizeleri kendi arasında uyaklı olan (aa / bb / cc / dd…) ve genellikle aruzun kısa kalıplarıyla yazılan uzun şiirlerdir.
• Mesnevi, iran edebiyatının ürünüdür. Arap ve Türk edebiyatına İran edebiyatından geçmiştir.
• Divan şiirinde en uzun nazım biçimidir. Mevlana’nın Mesnevi’si 25700, İran şairi Firdevsî’nin mesnevi biçimindeki Şehname’si 60.000 beyittir.
• Genellikle hikâye etmeye elverişli konularda yazılır. Aşk, din, tasavvuf, ahlak, savaş, kahramanlık, bir şehrin güzellerinin tanıtılması, kişilerin ya da toplumun gülünç yönleri en çok işlenen konulardır.
• Mesnevide konuya doğrudan girilmez. Asıl konudan önce “dîbâce” (önsöz),tevhid, münacat, naat, miraciye, methiye gibi bölümler bulunur.
• Düz uyak düzeniyle yazılır.
• Her beyit aa / bb / cc / dd / ee… biçiminde kendi arasında uyaklıdır.
• Aynı aruz kalıbının tekrarıyla bir monotonluk doğmaması için beyitler arasına yer yer gazel, terkibibent gibi nazım biçimleri serpiştirilebilir.
• Aynı şairce yazılan beş mesnevi, “hamse” adını alır. Türk edebiyatında ilk hamse Ali Şir Nevai‘nindir. Batı Türkçesinde ilk hamseyi ise 15. yüzyıl şairi Hamdullah Hamdi yazmıştır.
• Mesnevilerde konu ne olursa olsun ilk dikkati çeken özellik, olayın bir masal havası içinde anlatılmasıdır.
• Mesnevi, divan edebiyatında romanın yerini tuttuğu için geniş halk kesimlerine ulaşabilmiştir.
• Türk şiirinin ilk mesnevisi Yusuf Has Hacip‘in Kutadgu Bilig adlı eseridir. Ünlü mesneviler: Şeyhi‘nin Harname‘si, Fuzuli‘nin Leyla ve Mecnun‘u, Nabi‘nin Hayrabat‘ı ve Hayriye‘si, Şeyh Galip‘in Hüsn ü Aşk‘ı…
• Mesnevi Örneği >>> Hüsn ü Aşk
• Ayrıca bk.  Mesnevicilik (Mesnevi Yazma Geleneği)

Kaside Nedir, Kasidenin Özellikleri Nelerdir?

Kasideler Divan edebiyatında gazellerden sonra en çok kullanılan nazım biçimidir. Kasidelerde daha çok devletin ileri gelenlerinden birinin övgüsü ya da yergisi yapılır.

• Daha çok din ve devlet büyüklerini övmek amacıyla kaleme alınan şiirlerdir.
• Beyit sayısı 33-99 arasında değişir.
• Uyak düzeni gazelde olduğu gibi aa / xa / xa / xa… biçimindedir.
• İlk beytine “matla“, son beytine “makta“, en güzel beytine “beytü’l-kasid“, şairin adının ya da mahlasının geçtiği beyte “taç beyit” denir.

Kasidenin Bölümleri Nelerdir, Kaside Kaç Bölümden Oluşur?

1. Nesib veya Teşbib: Tasvir (betimleme) bölümüdür. Bahar, kış, temmuz ayı, ramazan, savaş, at, bayram gibi konularda tasvirler yapılır.
2. Girizgâh: Genellikle tek beyittir. Asıl konunun işlendiği methiye bölümüyle nesib arasında bağlantı bu beyitle kurulur.
3. Methiye: Kasidenin sunulacağı kişinin övüldüğü bölümdür. Övülen kişi, gerçek nitelikleri dikkate alınmadan ve belli mazmunlarla abartılarak övülür. Bu bölüm kasidenin en sanatlı beyitlerini içerir.
4. Tegazzül: Kasidenin içinde, kasideyle aynı ölçü ve uyakla gazel söylemektir. Tegazzül bazen kasidenin başında veya sonunda bulunabilir; bazı kasidelerde ise bu bölüm olmayabilir.
5. Fahriye: Şairin kendisini övdüğü bölümdür.
6. Dua: Şairin övdüğü kişi için dua ettiği bölümdür.

Kasideler, genellikle, nesib bölümünde betimlenen konuya göre adlandırılır. Örneğin bu bölümde bahar betimlemesi yapılmışsa kaside ” kaside-i bahariye“, kış betimlemesi yapılmışsa “kaside-i şitaiye“, temmuz ayının betimlemesi yapılmışsa “kaside-i temmuziye” gibi adlar alır. Redifine göre adlandırılan kasideler de vardır: Su Kasidesi, Sümbül Kasidesi… Kimi kasideler ise kafiye harfine göre adlandırılmıştır.

Ayrıca konu yönünden Allah’a yalvarış niteliğindeki kasidelere “münacat“, Allah’ın varlığından, birliğinden söz edenlere “tevhid“, peygamberi övenlere “naat” gibi adlar verilir.

En ünlü kaside şairi Nefi‘dir. Baki, Fuzuli, Nedim de başarılı kasideler yazmışlardır. Fuzuli’nin “Su Kasidesi“, Nedim’in “İstanbul Kasidesi” ünlü kasidelerdendir.

Kaside Örneği

İstanbul Kasidesi (nesib)

1. Bu şehr-i Stanbûl ki bî-misl ü bahâdır
Bir sengine yek-pâre Acem mülkü fedadır

2. Bir gevher-i yek-pâre iki bahr arasında
Hurşîd-i cihân-tâb ile tartılsa sezadır

3. Altında mı üstünde midir cennet-i âlâ
El-hak bu ne halet bu ne hoş âb u havadır (…)

4. insaf değildir anı dünyâya değişmek
Gülzarların cennete teşbih hatâdır

5. Herkes erişir anda muradına anınçün
Dergâhları melce-i erbâb-ı recâdır

6. Kâlâ-yı maârif satılır sûklarında
Bâzâr-ı hüner, mâden-i Hm ü ulemâdır (…)

7. Ser-çeşmeleri olmada insana revan-bahş
Germ-âbeleri cana safa cisme şifâdır

8. Hep halkının etvârı pesendîde vü makbul
Derler ki biraz dilberi bi-mihr ü vefadır

(…)

9. Kühsârları bağlan kasrları hep
Gûyâ ki bütün şevk u tarab zevk u safadır (girizgâh)

10. İstanbul’un evsâfını mümkin mi beyan hiç
Maksûd heman sadr-ı kerem-kâra senadır (…)

Nedim

Aruz ölçüsü: Mefûlü mefâilü mefâilü feûlün

Günümüz Türkçesi İle:

• 1) Bu istanbul şehri benzersiz ve paha biçilmez; bir taşına bütün Acem ülkesi fedadır.
• 2) iki deniz arasında bütün bir cevherdir, cihanı aydınlatan güneşle tartılsa uygundur,
• 3) Yüce cennet onun altında mı, üstünde midir? Doğrusu bu ne hal, bu ne hoş su ve havadır.
• 4) Onu dünyaya değişmek doğru değildir; gül bahçelerini cennete benzetmek yanlıştır.
• 5) Orada herkes dileğine erişir, onun için kapıları ricaların sığınağıdır.
• 6) Sokaklarında bilgi satılır; hüner pazarıdır, bilim ve bilginler madenidir.
• 7) Çeşme başları (pınarları, su başları) insana ruh vermektedir, hamamları cana safa, vücuda şifâdır.
• 8) Bütün halkının davranışları seçkin ve makbuldür, derler ki güzeli biraz vefasızdır.
• 9) Bağları, bahçeleri, köşkleri hep sanki bütün neşe ve şenlik, zevk ve safadır
• 10) istanbul’un niteliklerini hiç anlatma olanağı var mı ? Maksat he-men lûtfedici sadrazamı övmektir.