• evin önü… evi nönü
• koşan adam… koşa nadam
• Simit al…. Simital.

UYARILAR:

Ulama yapılacak sözcüklerin arasında noktalama işareti bulunmamalıdır.
Ünsüzle biten ve ünlüyle başlayan iki sözcük arasında ulama her zaman olur diye bir kural yoktur. Bu durumda vurguya dikkat edilmelidir.
Vurgunun olduğu yerde ulama olmaz. “Ben içime acıları gömdüm.” cümlesinde “ben” ve “içime” sözcükleri arasında vurgu olduğu için ulama yoktur.
“-ip” zarf fiil eki virgül görevi gördüğü için bu sözcükten sonra sesli harfle başlayan bir sözcük gelse de ulama gerçekleşmez.
Eve gidip eşyalarını toplayacakmış

HATIRLATMA: Ses olaylarıyla ilgili kuralları yazıda uygulamamak, yazım yanlışlıklarına neden olur. Yazım yanlışlığının yapılmamasında ses olaylarıyla ilgili kurallar oldukça önemlidir.

Kaynaştırma harfi sözcükle ek ya da iki ek arasında olur. Bu nedenle sözcük köklerinde yer alan “y, ş, s, n” ünsüzleri kaynaştırma harfi değildir: Olaya herkes tanık olmuştu.

Kaynaştırma ünsüzlerinin kullanıldığı yerler şunlardır:

• Masa-n-ın bacağı (Ad tamlamalarında tamlayanda kullanılır.)
• Odanın kapı-s-ı (Ad tamlamalarında tamlananda kullanılır.)
• “su” ve “ne” sözcükleri ad tamlamasında tamlayan olduklarında “y” kaynaştırma harfi kullanılır: “su-y-un, ne-y-in”
• İki-ş-er (Sayılardan üleştirme yapılırken kullanılır.)
• oda-y-ı (Yukarıda verilen üç durumun dışında kullanılır.)

UYARILAR:

Bazı kişi, işaret zamirlerine ve 3. tekil kişi iyelik eklerine durum ekleri getirilirken araya giren “n” sesi, kaynaştırma harfi değildir: bu-n-da, o-n-dan, gözleri-n-i, gözleri-n-den…
Üçüncü kişi zamiri ve işaret zamirleri çoğul eki alırken araya giren “n” ünsüzü, zamir “n”si diye adlandırılır, bu ünsüz, kaynaştırma harfi değildir: bu-n-lar, şu-n-lar, o-n-lar…
İkinci tekil kişi zamiri ile yapılan ad tamlamalarında tamlanandaki “n” sesi, kaynaştırma harfi değil, iyelik zamiridir: senin eli-n; tamlama üçüncü tekil kişi ile yapılırsa tamlanandaki “n” sesi, kaynaştırma harfi olur: onun eli-n-i.
Eylemden eylem yapan “-n” yapım eki, kaynaştırma ünsüzü değildir. Buna dikkat edilmelidir.
Kaynaştırma ünsüzleri yapım ya da çekim eki değildir: “Özlenen yıllar çok yakındır.” cümlesinde altı çizili sözcükte kaynaştırma ünsüzü yoktur.
Bu durumu şöyle bir yöntemle de ayırt edebilirsiniz: “n” kaynaştırma ünsüzü sadece ad tamlamalarında kullanılır.

HATIRLATMA:
Kaynaştırma ünsüzleri “yardımcı ünsüz”, “yardımcı ses”, “koruyucu ses” gibi farklı terimlerle de karşılanmaktadır. Ayrıca “s” ve “ş” ünsüzlerinin kaynaştırma ünsüzleri olduğu bazı bilim adamlarınca tartışmalı olarak değerlendirilmektedir. Ama eğitim – öğretim sürecindeki sınavlarda bu sıkıntılı durum kurumlarca irdelenmemektedir. Yukarıda verdiğimiz özellikleri bilmeniz sizin için yeterlidir.

UYARILAR:

• “de-, ye-“ eylemleri “-y-” kaynaştırma ünsüzü aldığında “de-” sözcüğünün sonundaki “e” sesi daralmaya uğrar: de-y-en…diyen, ye-y-ecek…yiyecek...
• “de-“ ve “ye-“ eylemlerinin dışındaki kimi eylemlerde “-y-“ kaynaştırma harfi konuşmada daralmaya neden olabilir ancak bu daralma yazıya yansıtılmaz: “bekliyen” diyebiliriz ama “bekleyen” diye yazarız.
• “-yor” ekinin olduğu her yerde ünlü daralması aranmaz, “-yor” ekinin “a, e” sesinden sonra gelmesi gerekir: “Böylece çocuğu okuldan alıyor.” cümlesinde altı çizili sözcükte ünlü daralması yoktur.

UYARI:

“Bak-a-kal-, koş-a-bil-, düş-e-yaz-, bak-ı-ver-“ gibi birleşik eylemlerdeki iki eylemin arasındaki ünlü ses, zarf fiil ekidir; bu durum ünlü türemesine örnek gösterilemez.

“gel-i-yor, yat-ı-yor” gibi eylemlerdeki -yor ekinden önce kimi durum­larda kullanılan ünlü ses, ünlü türemesi değildir. Bazı kaynaklar bu durumu ünlü türemesi olarak kabul etmektedir. Sınavları hazırlayan kurumlar bu tartışmalı duruma girmemektedir.

UYARILAR:
Sözcüklerde oluşan ünlü düşmesinin nedenleri farklı olabilir. Ünlü düşmesi şu biçimlerde oluşabilir:

• İki heceli organ adları çekim eki alınca ünlü düşebilir: burun… burnu .
• Sözcük yapım eki alınca ünlü düşebilir: Yanıl-ış … yanlış, yumurta-la-… yumurta, içeri-le-… içerle-
• İki sözcük birleşince ünlü düşebilir: hapis olmak,., hapsolmak 
• Arapça, Farsça tek heceli bazı sözcükler ek alınca ünlü düşer: sabrın, fikre, fethi …
• Şiirlerde hece uyumunu sağlamak için kimi zaman bir ünlü düşürülür ve bu ünlü kesme işaretiyle gösterilir: N’ettin Karac’oğlan allı gelini
• Kimi sözcüklerin iç seslerindeki ünlü düşebilir: orada … orda, dışarıda … dışarda
• Genel kurala uymayan örnekler de vardır: ısı-cak… sıcak, ısıtma … sıtma
• “Hangisinde türetme sırasında ünlü düşmesi gerçekleşmiştir?” sorusu, “Hangisinde sözcük, yapım eki alınca ünlü düşmesi gerçekleşmiştir?” demektir. kıvır-ım… kıvrım savur-uk… savruk…

1.” k” sesi ile biten bazı kelimelere küçültme ekleri (-cik, -cek) getirildiğinde bu kelimelerdeki “k” ünsüzü düşer:

• ufak – cık ►ufacık
• küçük – cük ► küçücük
• çabuk  – cak ► çabucak
• sıcak  – cık ► sıcacık

2. “k” ile biten kimi sıfatlara isimden fiil yapan “-I” eki getirildiğinde bu kelimelerdeki “k” ünsüzü düşer:

• alçak -1 ► alçalmak
• ufak -1 ► ufalmak
• küçük -1 ► küçülmek

• his etmek  ► hissetmek
• ret etmek  ► reddetmek
• zan-ımca ► zannımca
• şık-ı  ► şıkkı (seçeneği)

• demir – ci ► demirci
• fidan – dan ► fidandan
• yor – gun ► yorgun
• sıkıl – gan ► sıkılgan

“c, d, g” ile başlayan ekler, yumuşak ünsüzlerle biten kelimelere eklendikleri için bu kelimelerde ünsüz sertleşmesi gerçekleşmemiştir.

• diş – ci ► dişçi
• ağaç – dan ► ağaçtan
• sus – gun ► suskun
• çalış – gan ► çalışkan

“c, d, g” ile başlayan ekler, sert ünsüzlerle biten kelimelere eklendikleri için bu kelimelerde ünsüz sertleşmesi gerçekleşmiştir.

Uyarı 1: Özel isimlere ve sayılara gelen eklerde de ünsüz sertleşmesi gerçekleşir:

Yozgat – dan ► Yozgat’tan
2013-de  ► 2013’te  (iki bin on üç)

Uyarı 2: Ünsüz sertleşmesinin yazıda gösterilmemesi yazım yanlışına neden olur:

• Başını hafifce öne eğdi.
• Bunlar şu kitapda yazıyor.

Uyarı 3: Geometrik şekilleri karşılamak için sayı isimlerine getirilen “-gen” ile akrabalık anlamı katan “-gil” ekleri ünsüz benzeşmesine aykırılık göstererek yumuşak şekillerini korur:

• beşgen
• Ahmetgil

• ağaç – a ► ağaca
• mehtap -1 ► mehtabı
• çiçek – imiz  ► çiçeğimiz
• vücut – um ► vücudum

Uyarı 1:  Özel isimlerde gerçekleşen ünsüz yumuşamaları, yazıda gösterilmez. Söz gelimi “Bartın, Zonguldak’ın kuzeydoğusundadır.” cümlesindeki altı çizili kelime, “Zonguldağın” şeklinde telaffuz edilse de yazıda “Zonguldak’ın” şeklinde gösterilir.

Uyarı 2:  Türkçeye girmiş bazı yabancı kelimelerle kimi Türkçe kelimelerde ünsüz yumuşaması gerçekleşmez: hukukumuz, sanatın, ipi, taşıtı…

Anımsadım kelimesi bu kurala uymaktadır. Çünkü bu kelimede düz ünlüleri, düz ünlüler takip etmiştir.

Önerilerim kelimesi de küçük ünlü uyumuna uymaktadır. Çünkü bu kelimenin ilk ünlüsü olan “ö”, yuvarlaktır. Yuvarlak bir ünlüden sonra ya dar-yuvarlak (u, ü) ya da düz-geniş (a, e) bir ünlünün gelmesi gerekir. Bu kelimede bu kurala uyulmuş ve yuvarlak olan “ö” sesinden sonra düz-geniş bir ünlü olan “e” gelmiştir. Bu düz sesten sonra yine düz seslerin gelmesi gerekmektedir. Nitekim böyle olmuş ve bu sesten sonra düz (i, e, i) ünlüler gelmiştir.

Aşağıdaki kelimeler küçük ünlü uyumuna uymamaktadır:

• sabun
• salon
• kanun
• marul
• menu
• müzik

ÖRNEK SORU

Aşağıdaki altı çizili kelimelerden hangisi küçük ünlü (düzlük-yuvarlaklık) uyumuna uymamakta­dır?

A)   Yağmur duasına çıkmıştı ruhum

B)     Sayende başladı sevgi rahmeti

C)    Sana çağlayarak akmıştı ruhum

D)    Seninle başladı aşk muhabbeti

E)   Ey şair gönlümün velinimeti

ÇÖZÜM: “Sevgi”, “akmıştı” ve “başladı” kelimelerinde düz ünlüleri yine düz ünlüler takip ettiğinden bu keli­meler küçük ünlü uyumuna uymaktadır. “Gönlümün” kelimesi de küçük ünlü uyumuna uymaktadır. Çünkü bu kelimenin ilk ünlüsü olan “ö”, yuvarlaktır. Yuvarlak bir ünlüden sonra ya dar-yuvarlak (u, ü) ya da düz-geniş (a, e) bir ünlünün gelmesi gerekir. Bu kelime­de bu kurala uyulmuş ve yuvarlak olan “ö” sesinden sonra dar-yuvarlak bir ünlü olan “ü” gelmiştir. Bu yu­varlak sesten sonra yine ya dar-yuvarlak (u, ü) ya da düz-geniş (a, e) bir ünlünün gelmesi gerekmektedir. Nitekim böyle olmuş ve bu sesten sonra yine dar-yu­varlak bir ünlü olan “ü” gelmiştir.

A seçeneğindeki yağmur kelimesi Türkçe olma­sına karşın (yağmır) zaman içinde geçirdiği bazı ses değişikliklerinden ötürü günümüzde küçük ünlü uyu­muna uymamaktadır. Çünkü bu kelimede düz bir ün­lüden (a) sonra yuvarlak bir ünlü (u) gelmiştir. Kelimenin küçük ünlü uyumuna uyması için düz ünlüden sonra yine düz bir ünlünün gelmesi gerekirdi.

Cevap A