MAHALLİLEŞME AKIMI:

Divan şiirinde istanbul’un fethinden sonra oluşmaya başlayan ve 18. yüzyılda Nedim’in şiirlerinde en güçlü örneklerini veren bu eğilimin başlıca özellikleri şunlardır:

a. Halkın konuştuğu İstanbul Türkçesine özgü söyleyiş özellikleri, deyim ve mecazların şiire girmesi

b. Divan şiirinin soyut dünyası dışına çıkılarak şiirde günlük yaşamı yansıtan öğelere yer verilmesi; örneğin, yaşanan mekanlara ve gerçek sevgililere ilişkin betimlemeler yapılması

c. İran edebiyatının etkisindeki şiir zevkinin giderek ulusallaşması

d. Halk edebiyatının etkisiyle şarkı nazım biçiminin ortaya çıkması ve Nedim ile Şeyh Galip‘in hece ölçüsüyle birer şiir yazmaları

İstanbul Türkçesinin en ince ve tatlı ifadesi sayılan aşağıdaki dizelerde Nedim, sevgilisine seslenirken sanki bir sohbeti sürdürüyormuş gibi, konuşma dilinin tüm imkânlarından yararlanır:

Yetmez mi sana bister ü bâlîn kucağım
Serd oldu havâ çıkma koyundan kuzucağım
Ateşlik eder sana bu sînemdeki dâğım
Serd oldu havâ çıkma koyundan kuzucağım

Sen böyle soğuk yerde niçün yatar uyursun
Bi’llahi döğer dur hele dâyen seni görsün
Dahi küçücüksün yalnız yatma üşürsün
Serd oldu havâ çıkma koyundan kuzucağım

TÜRKÎ-İ BASİT

14. ve 15. yüzyıllarda klasik şiirimizin Arapça, Farsça sözcük ve tamlamaların işgaline uğradığını; bunun sonucu olarak Türk şiir dilinin kendi kişilik ve zenginliğini kaybeder duruma geldiğini düşünen bazı sanatçılar, bu duruma tepki gösterdiler ve Türkî-i Basit (Basit Türkçe) adını verdikleri bir hareketi başlattılar.

15. ve 16. yüzyıllarda Aydınlı Visali, Edirneli Nazmi ve Tatavlalı Mahremi adlı sanatçıların savunduğu bu anlayış, güçlü sanatçılarla desteklenmediği için fazla etkili olmamıştır.

Türkî-i Basit şairlerinin en önemli özellikleri, Arapça-Farsça sözcüklerden kaçınarak Türkçeye yönelmeleri; hemen hemen öz Türkçe şiirler yazmaları olmuştur.

Yabancı sözcük ve tamlamaları şiire sokmayan bu şairler, konu, nazım biçimi ve ölçü bakımından divan şiiri geleneğini devam ettirmişler; ancak mazmunlar yerine halk dilindeki mecazları, deyimleri atasözlerini kullanmaya çalışmışlardır.

Hint tarzı, Hint üslubu anlamına gelen Sebk-i Hindî akımı edebiyatımızda 17. yüzyıldan itibaren etkisini göstermeye başlamış ve 18. yüzyılda Şeyh Galiple en güçlü örneklerini vermiştir.

Hindistan’da, Babürlü Hint-Türk hükümdarlarının saraylarında Farsça yazan ozanlarca geliştirilen bu akımın, şiirimizde ses, uyak ve yeni sözcükler bulma yönünden etkileri olmuştur. XVII. yüzyıl divan sanatçılarından Nef’i, Naili, Neşati gibi şairler, tümüyle bu akım içinde yer almamakla beraber Sebk-i Hindî ‘den etkilenmişlerdir.

Sebk-i Hindî’nin başlıca özellikleri: Bilmeceyi andıran karmaşık mazmun ve anlatımlara; hayal oyunlarına; güçlükle anlaşılır, beklenmedik ve alışılmamış benzetmelere yer vermesi olarak özetlenebilir.

Sebk-i Hindî, divan şiirinin kalıplarını yıkmak yerine bu kalıplar ile oynamak ustalığına neden olmuştur denilebilir.

• Ziya Osman Saba
• Yaşar Nabi Nayır
• Cevdet Kudret Solok
• Vasfi Mahir Kocatürk
• Sabri Esat Siyavuşgil
• Muammer Lütfi Sun
• Kenan Hulusi Koray

Yedi genç sanatçının 1928 yılında kurdukları topluluktur. Sanat için sanat anlayışı ile ortaya çıkmışlar, Millî Edebiyatçıların gerçekçilikten ve içtenlikten uzak buldukları yurt sevgilerine karşı, bir tepki olarak içtenliği savunmuşlardır. Yedi Meşale adlı ortak yayımladıkları bir kitapta şiirlerini bir araya getirmişler, ayrıca Meşale diye bir dergi çıkarmışlardır. Amaçlarını gerçekleştiremeden dağılan bu topluluktan sadece Ziya Osman Saba şiiri sürdürebilmiştir.

Kendilerinden önceki edebi faaliyetlerin renksiz ve soluk olduğunu öne sürmüşler, memleket edebiyatını, Beş Hececileri eleştirmişlerdir. Kendi sanat anlayışlarını “daima yenilik, samimiyet ve canlılık” olarak belirlemişlerdir. Çıkardıkları Meşale adlı ortak kitabın ön sözü, topluluğun edebi beyannamesi niteliğindedir. Topluluk üyeleri –Ziya Osman Saba dışında- şiir yazmayı sürdürmemiş, edebiyatın diğer alanlarına yönelmişlerdir.

Parnasizm ve sembolizm akımlarından etkilenmişler, açıkça belirtmeseler de bağlandıkları Fecriati estetiğini pek aşamamışlardır. Şiir anlayışları öz şiir çerçevesinde değerlendirilir.

Topluluk üyelerinden Kenan Hulusi Koray, hikâye yazarıdır.

Temsilcileri:

• İsmet Özel
• Ataol Behramoğlu
• Refik Durbaş
• Nihat Behram
• Süreyya Berfe

2. Yeni Sonrası Toplumcu Şiir Genel Özellikleri:

• 1. Umut, direnme, sorgulama, geleceğe inanç gibi konular ele alınmıştır.
• 2. Bu akımın temsilcileri kendilerini halkın sözcüsü olarak kabul ederek kişinin hürriyet arayışını dile getirmek istemişlerdir.
• 3. Siyasi ve sosyal iletiler , slogan üslubundan faydalanılarak verilmiştir.
• 4. Şekilden daha çok içeriğe önem verilmiştir.
• 5. Şiir, siyasi kaygı ve tepkilerin anlatım aracı olarak kullanılmıştır.
• 6. Şiirden büyük halk  kitlelerini harekete geçiren bir kuvvet olarak faydalanılmak istenmiştir.
• 7.Üslupta slogan ve söylev niteliğinin ağır bastığı görülür.
• 8. Nazım Hikmet’in toplumcu gerçekçi anlatım biçiminin etkilerini taşır.
• 9. Anlatımda açıklık önemsenerek geleneksel ifadelerden yararlanılmaya çalışılmıştır.
• 10. Soyut bir şiir yerine somut bir şiirin geliştirilmesi istenmiştir.
• 11. Dil ve anlatımda 2. Yeni şiirinde görülen aşırılıklara yer verilmemiştir.
• 12. Serbest nazım geleneği devam ettirilmiştir..

• Attila ilhan
• Ahmet Oktay
• Ferit Edgü,
• Teoman Civelek
• Güner Sümer,
• Özdemir Nutku

Edebiyatımızda 1950 sonrasında ortaya çıkan Mavi grubu, “fikir ve sanatın sosyal bir sınıf ya da grubun bayrağı yapılmayacağı” görüşüyle ortaya çıkmış; özgürlüğün ve barışın rengi olarak kabul edilen “Mavi” kelimesini çıkardıkları dergiye isim olarak seçmiştir.

Ankara Atatürk Lisesi öğrencileri tarafından ilk sayısı 1952’de çıkarılan Mavi dergisinde, dönemin bazı şair ve yazarları da yazmaya başlamış, derginin tanınmasından sonra bu dergide imzaları bulunan sanatçılara “Maviciler” adı verilmiştir.

Başlangıçta Atatürk ilke ve inkılâpları doğrultusunda Anadolu ülküsünü benimseyen Teoman Civelek, Güner Sümer, Ülkü Arman, Bekir Çiftçi, adlı gençlerin yönetiminde çıkan Mavi dergisi, hiçbir şahıs ya da dergiye cephe almamış, yazar kadrosunu Ömer Faruk Toprak, Ahmet Oktay, Ali Püsküllüoğlu, Ferit Edgü, Bumin Gaffar (Fikret Hakan) gibi imzalarla genişletmiştir. Mavicilerin bu anlayışları fazla uzun sürmemiş, 1954’ten itibaren Mavi grubundaki yazar ve şairler toplumcu gerçekçi çizgiye kaymışlardır.

Önceleri tartışma ve polemikten uzak durmayı ilke olarak benimseyen Mavicilerin bu tutumu da değişmiş, Hisar dergisiyle Maviciler arasında sert polemikler yaşanmıştır.

Mavicilerin toplumcu gerçekçi çizgiye yönelmelerinde en büyük rol, Attila ilhan‘a aittir. Başlangıçta halk şiirine yakın durarak Yunus Emre‘nin yolunda gideceklerini söyleyen ve divan şiirini eleştiren Mavicilerin bu anlayıştan vazgeçmeleri de yine Attila İlhan‘ın etkisiyle olmuştur. Attila ilhan dergi yönetimine katılmamış, ama yazı ve görüşleriyle Mavicileri yönlendirmiştir. Attila ilhan’ın katılımıyla Mavi dergisi bir taraftan Hisarcılarla bir taraftan da Garipçilerle kalem kavgasına girmiştir.

Dergi 1954’te kapanınca Maviciler de dağılmıştır. Aralarında bazıları 2. Yeni şiir akımına katılmıştır. Mavi hareketi ise dergiyi çıkaran ve yöneten kişi olmadığı halde günahı ve sevabıyla Attila İlhan’a mal edilmiştir.

• Orhan Veli Kanık
• Melih Cevdet Anday
• Oktay Rifat Horozcu

Cumhuriyetin ilk dönemi pek çok devrimin yapıldığı bir kuruluş dönemidir. 1940 sonrası ise yapılan yenilikler doğrultusunda toplumda önemli değişiklikler meydana gelmiş; bu arada İkinci Dünya Savaşı, çok partili düzen, dünya klasiklerinin Millî Eğitim Bakanlığınca çevrilmesi, Halk Evleri’nin çalışmaları ve Batı ile güçlü bağların kurulması gibi olaylar Türk kültürü ve edebiyatını derinden etkilemiştir.

Garip şiiri 1940’tan sonra değişen yeni sosyal ortamın edebiyattaki ilk yansımasıdır. Orhan Veli Kanık, Melih Cevdet Anday ve Oktay Rifat Horozcu olmak üzere üç genç şairin “Garip” adlı ortak bir şiir kitabı çıkarmasıyla başlayan bu şiir akımı, yerleşik bütün şiir anlayışlarına meydan okumuştur. Nurullah Ataç ve Sabahattin Eyüboğlu‘nun desteklediği bu akım, toplumda büyük bir tepkiye yol açar. Ancak, bir süre sonra, birçok karşı çıkanı olsa da geniş bir çevrede yaygınlık kazanır.

Garip şiirinin özellikleri şunlardır:

• Duyguya değil, akla dayanılmıştır.
• Şairaneliğe karşı çıkılmıştır.
• Şiirde resim, müzik gibi diğer sanatlardan yararlanma düşüncesi doğru bulunmamış; betimlemeye ve müzikaliteye önem verilmemiştir.
• Şiirin konusu sıradan insanın, halkın hayatından seçilmiştir.
• Şiir, sıradan insanın anlayabileceği açıklık ve basitliğe indirgenmiştir.
• Ölçü ve uyak, şair için engelleyici bir bağ olarak görülmüş, serbest nazım benimsenmiştir.
• İmgeye karşı çıkılmış, söz sanatlarına yer verilmeden gerçekliğin çıplak, doğal haliyle yansıtılması istenmiştir.
• Şiir dilinin günlük konuşma dilinden ayrı bir dil olmadığı düşüncesiyle kelimeler genellikle ilk anlamlarıyla kullanılmıştır.
• Şiire özgü bir kelime kadrosu olmadığı ileri sürülerek “nasır“dan “lağım“a her sözcüğün şiire girebileceği görüşü savunulmuştur.
• Kimi şiirlerde sürrealizmden yararlanılmıştır.

İkinci Yeni şiirinde görülen başlıca özellikler şunlardır:

1. İmge ve söz sanatlarına önem verilmiştir.
2. Öykülemeden vazgeçilmiştir.
3. Şiir, akıldan uzaklaştırılmak istenmiştir.
4. Duygu ve çağrışıma yaslanılmıştır.
5. Aydın okurlara seslenilmiştir.
6. Dadaizm, sürrealizm ve varoluşçuluk akımlarından beslenilmiştir.
7. Şiirde anlam geri plana atılmıştır.
8. Gelenek tümüyle dışlanarak içsel, bireyci bir şiir anlayışı geliştirilmiştir.
9. Konuşma diline sırt çevrilmiştir.
10. Halk kültüründen uzaklaşılarak folklor, şiire düşman bilinmiştir.
11. Nükte, şaşırtmaca ve tekerlemeden kaçınılmıştır.
12. Anlatımda kapalılık tercih edilmiştir.
13. Şehirli küçük adama tip çizmeye boş verilmiştir.
14. Modern çağda yaşayan bireyin topluma ve kendisine yabancılaşması, bunalım, yalnızlık gibi temalar en çok işlenen temalardır.

İkinci Yeni Şairleri:

• İlhan Berk
• Turgut Uyar
• Edip Cansever
• Cemal Süreya
• Ece Ayhan
• Ülkü Tamer
• Sezai Karakoç
• Yılmaz Gruda
• Tevfik Akdağ