Bilinmeyen zamanlarda yaşanan önemli olaylar (göçler, savaşlar, felaketler, kahramanlıklar vb.) milletlerin hafızalarından uzun süre silinmemiş, sözlü gelenek yoluyla kuşaktan kuşağa aktarılmıştır. Bu süreçte, anlatılanlara olağanüstülükler eklenmiş; yaşanan gerçekler ya tümden unutulmuş ya da önemli ölçüde değişikliğe uğramıştır. Yüzyıllar boyunca devam eden bu anlatma sürecinden sonra bir edebiyatçı bu olayları derleyerek manzum biçimde yazıya aktarmıştır. Bu şekilde oluşan uzun manzum eserlere destan denmektedir. Destan, bilinen en eski edebî metin türü; destan anlatma geleneği de bilinen en eski edebiyat geleneğidir.

Destanları geleneksel biçimde sözlü olarak anlatan kişilere destancı denir. Bu kişiler için Türk lehçelerinde “bahşı, jırav, akın, ozan, şair” kelimeleri de kullanılmıştır. Günümüz Türkiye’sinde eski zamanlardaki gibi sürdürülen bir destan anlatma geleneği yoktur.
Her destan, ait olduğu milletin mitolojisi, tarihi, efsaneleri, kahramanları, inanç sistemleri vb. hakkında önemli ipuçlarını barındırır. Destanlardaki olay örgülerinde tarihsel olaylarla efsaneler iç içe geçmiş biçimde anlatılır. Destanların kişi kadroları; insanlar, tanrılar, yarı insan yarı tanrı varlıklar, canavarlar, ejderhalar vb.den oluşur. Bu metinlerde zaman ve mekânlar belirsiz biçimde verilir.
Destanlar ikiye ayrılır: Doğal destanlar ve yapma destanlar. Doğal destanlar, oluş, yayılma ve derlenme aşamalarından geçerek oluşan destanlardır.
1. Oluş dönemi: Destanda anlatılan olayların gerçekleşmesi.
2. Yayılma dönemi: Bu olayların olağanüstülükler eklenerek kuşaktan kuşağa aktarılması.
3. Derlenme dönemi: Bir edebiyatçının bunları derleyerek manzum biçimde ifade etmesi.

Bazı edebiyatçılar, toplumu derinden etkileyen, gerçekleşme zamanlan belli tarihsel olayları ya da kendi düş güçleriyle oluşturdukları olay örgülerini destan (epope) türünün kurallarına uygun şekilde yazıya aktarmışlardır. Yapma destan denilen bu metinleri doğal destanlardan ayıran en önemli fark, oluş, yayılma, derlenme aşamalarından geçmeyip bir tek kişi tarafından yaratılmalarıdır.

Yazıya aktarılması bakımından dünyanın bilinen ân eski destanı, ismini başkahramanından alan Gılgamış’tır. Metinde anlatıldığına göre Gılgamış’ın, üçte ikisi tanrı, üçte biri insandır. Destanda, tanrıların güçlü bir kral olan Gılgamış’a savaş açıp onu yok etmesi için Endiku’yu yatmaları; ardından da Endiku ile Gılgamış’m anlaşarak tanrılara karşı birlikte savaşmaları ve Gılgamış’ın ölümsüzlüğü araması anlatılmıştır, yaklaşık 3 bin sene önce yazıya geçirilen bu destanda Nuh Tufanı’ndan Sümerlerin günlük yaşamlarına kadar pek çok bilgiye rastlamak da mümkündür.

MÖ 7 ya da 8. yüzyılda oluşturulduğu tahmin edilen İlyada ve Odise (Odysseia) Destanları, destan söyleme ve yazma geleneğinin en önemli metinleri arasında kabul edilmektedir. Homeros’un, Yunan mitolojisine konu olan efsane ve hikâyeleri derleyerek oluşturduğu bu destanlardan İlyada’da on yıl süren Troya (Truva) Savaşı; Odise’de ise İthake kralı Odysseus’un Troya Savaşı’nın bitmesinin ardından ülkesi Ithake’ye yaptığı maceralarla dolu on yıllık uzun yolculuk anlatılmaktadır.

İranlı şair Firdevsî (934-1020) tarafından kaleme alınan Şehname, destan yazma geleneğinin en önemli ve özgün metinlerinden biridir. Altmış bin beyitten oluşan bu destanda İranlıların Müslüman olmadan önceki 1000 yıllık tarihleri anlatılmıştır.

2. Işık: Şamanizmde yukarı gök, aydınlık dünyadır, iyi ruhlar bu dünyaya gider. Büyük kahramanlar ve iyi ruhlar güneşle ayın korumasındadır. Destanların büyük kahramanları ve onların eşi olup çocuklarına annelik yapan kadınlar, kutsal bir ışıktan doğarlar.

3. Rüya: Destanlarda tematik yapının mantığını veren ve kahramanın hareket alanını çizen bu motif, kazanılacak başarı ya da yaşanacak felaketi önceden öğrenmeyi sağlayan düşlerle kendini gösterir. Örneğin Oğuz Destanı‘nda Uluğ Türk’ün gördüğü düş, Oğuz Kağan’ın ülkesini nasıl genişleteceğini önceden haber verir. Danişment Gazi gördüğü düşle Battal Gazi‘nin atının yerini öğrenir.

4. Ağaç: Türk destanlarının hemen hepsinde rastlanan bu motif, sığınak (oba), ata ya da devleti temsil eden sembol olarak yorumlanır.

5. Ok-Yay: Eski çağlarda Türklerin en etkili savaş aracı olan ok-yay, zamanla bir hukuki ve siyasî bir sembol olmuştur. Selçuklu Sultanı Tuğrul Bey’in tuğrası ok ve yaydır. Uluğ Türk düşünde doğudan batıya uzanan bir altın yay ve kuzeyden güneye uzanan bir gümüş ok görür.

6. At: Türk destanlarında temel motiflerden biri olan at, kahramanın başarıya ulaşmasında en etkin güçtür; sahibini tehlikelerden korur, ona yol gösterir ve onu uyarır. Atından yoksun kalan bir kahraman gücünü ve cesaretini de kaybedebilir. Battal Gazi, savaş meydanında atını kaybedince başka bir ata binmiş ama gücünü gösterememiş ve esir düşmüştür.

7. Kırklar: Kırk sayısı destanlarda bazı eşya ve davranışları sınırladığı gibi kahramanın etrafındaki kırk yiğit yoldaşı ya da görünmez âlemden gelen kutsal koruyucuları da ifade edebilir. Oğuz Kağan kırk günde yürümeye ve konuşmaya başlar; son verdiği şölende kırk kulaç yüksekliğinde direk diktirir, kırk masa hazırlatır. Manas Destanı‘nda Manas’in ve diğer alplerin kırk çorası (yoldaşı) vardır.

8. Mağara: Bu motif destanlarda sığınak ve ana karnını temsil eder. Şamanist inanca göre Şamanlar bir kuşun sırtında aydınlık dünyaya bir mağaradan çıkmıştır. Bozkurt Destanı‘nda eli ayağı kesilerek bataklığa bırakılan çocuk, bir dişi kurt tarafından bir mağaraya kaçırılır ve Göktürklerin ataları bu mağarada türer.

9. Ak Sakallı ihtiyar: Destanlarda hakanların akıl danışıp öğüt diledikleri gün görmüş yaşlılar vardır. Bu motif Türklerin bilgeliğe verdiği değeri gösterir.

10. Yada Taşı: Bu motif, destanlarda millî birlik ve bütünlüğü, halkın mutluluğunu ve devletin idealini temsil eder. Bu taş ülkeden çıkarıldığında birlik ve bütünlük bozulur ve kıtlık baş gösterir.

• ♦ Ulusal edebiyatların başlangıç eserleri olan destanlar, evrenin yaradılışıyla ilgili kimi efsanelerin ya da toplumu derinden etkileyen savaş, kahramanlık, göç, doğal afet gibi olayların kolektif hayal gücüyle zenginleştirilmiş uzun manzum hikâyeleridir.
• ♦ Başka ulusların edebiyatlarında olduğu gibi Türk edebiyatının da ilk örnekleri destanlardır.
• ♦ İslamiyetten önceki dönemde oluşan Türk destanlarının hiçbirinin tam ve orijinal metni yoktur. Bunun sebebi bu destanların yazıya geçirilmemesi, yani Homeros veya Firdevsi gibi büyük bir destan şairi tarafından derlenerek yeniden ve kişisel bir üslupla biçimlendirilmemesidir. Bu destanlar hakkında bugünkü bilgilerimiz Divan-ü Lügati’t Türk‘ten ve başta Çin, İran, Arap belgeleri olmak üzere çeşitli kaynaklardan derlenmiştir.

Oluşum sırasıyla bu dönemin başlıca destanları şunlardır:  Türk Destanları

 Türk edebiyatı da tarih içinde bir bütünlüğe sahip olduğu halde aşağıdaki dönemlere ayrılmıştır:

1. İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı (Destan Dönemi)
2. İslam Uygarlığı Çevresinde Gelişen Türk Edebiyatı (Dinî Dönem)
3. Batı Uygarlığı Çevresinde Gelişen Türk Edebiyatı (Modern Dönem)

Türk edebiyatının bu dönemlere ayrılmasındaki başlıca ölçütler şunlardır:

1. Coğrafi Değişim:
Türklerin Orta Asya’dan batıya doğru yaptıkları göçlerle geniş bir coğrafyaya yayılarak farklı coğrafi ortamlarda bulunmaları

2. Kültürel Değişim
Türklerin tarih boyunca karşılaştıkları farklı kültürlerden etkilenmeleri, atlı göçebe-bozkır kültüründen sonra İslam ve Batı uygarlık çevrelerinde yer almaları

3. Din Değişimi
Türklerin Şamanizm, Budizm, Manihezim gibi dinlerden sonra islam dinini benimsemeleri

4. Dil Değişimi
Coğrafi ve kültürel değişmelere paralel olarak Türkçenin 12. yüzyıldan itibaren lehçe ve şive ayrılıklarıyla birlikte çeşitli dallara ayrılması