Yaratılış Destanı: Bu destanda evrenin ve insanın yaratılma­sı, iyilik ve kötülüğün kaynakları ve evrendeki düzen anlatılmaktadır.

Alp Er Tunga Destanı: Bu destanda Saka (İskit) Türklerinin MÖ 7. yüzyılda yaşadığı düşünülen hükümdarı Alp Er Tunga’nın ha­yatı, kahramanlıkları ve mücadeleleri anlatılmaktadır.

Şu Destanı: Şu, MÖ 4. yüzyılda yaşadığı tahmin edilen bir Sa­ka hükümdarıdır. Destanda Şu ile Büyük İskender arasındaki müca­deleler anlatılmaktadır.

Oğuz Kağan Destanı: Destana adını veren Oğuz Kağan’ın, Hun hükümdarı Mete (MÖ 209-174) olduğu tahmin edilmektedir.

Destanda Oğuz Kağan’ın yaşamı ve kahramanlıkları anlatılmaktadır.

Bozkurt Destanı: Destanda, Türklerin, bir katliamdan sağ kur­tulan bir bebekle, onu büyüten dişi bir kurttan türemeleri anlatılmaktadır.

Ergenekon Destanı: Destanda bir savaş sonrasında sağ kalan birkaç Türk’ün sarp dağlarla çevrili bir ovaya sığınmaları, burada çoğaldıktan sonra da dağın demir kısmını eriterek tekrar büyük bir mil­let olmaları anlatılmaktadır.

Türeyiş Destanı: Destanda iki ağacın gökten gelen bir ışığın etkisiyle hamile kalmaları, ardından beş çocuk doğurmaları, son­ra da bu çocuklardan birinin Uygurların hükümdarı olması anlatıl­maktadır.

Göç Destanı: Destanda Uygur ülkesine refah, sağlık, başarı ve bereket getiren Kutlu Dağ adındaki kayanın Çin’e götürülmesinden sonra ülkenin türlü felaketlerle karşılaşması, bunun sonucunda da Uygurların yurtlarını bı­rakarak başka bölgelere göç etmek zorunda kalmaları anlatılmaktadır.

Satuk Buğra Han Destanı: Destanda Karahanlılarm Müslümanlığı kabul eden ilk hükümdarı Satuk Buğra Han’ın yaşamı ve kahramanlıkları anlatılmaktadır.

Manas Destanı: Dört yüz bin mısradan oluşan bu destanda eserin başkahramanı olan Manas’ın başından geçenler çerçevesinde Müslüman Kırgızlarla putperest Kalmuklar arasındaki mücadeleler anlatılmaktadır.

Cengiz-nâme: Destanda Cengiz Han’ın kahramanlıkları ve yaptığı savaşlar anlatılmaktadır.

Timur Destanı: Destanda Timur Devleti’nin kurucusu olan Timur’un hayatı, savaşları ve seferleri anlatılmak­tadır.

Ediğe Destanı: Destanda 15. yüzyılda yaşamış Nogay beylerinden Edige’nin yaşamı ve kahramanlıkları an­latılmaktadır.

Seyyid Battal Gazi Destanı (Battalnâme): Destanda, Emevilerin 8. yüzyılda Bizans’a karşı yürüttüğü savaş­larda ünlenen, Türkler arasında “Battal Gazi”, “Seyyid Battal”, “Seyyid Battal Gazi” adlarıyla bilinen bir Arap kah­ramanının mücadeleleri Türk bir kahramana uyarlanarak anlatılmıştır.

Dânişmend Gazi Destanı (Dânişmendnâme): Destanda, Battal Gâzi’nin soyundan geldiğine inanılan Melik Dânişmend Ahmet Gâzi’nin Anadolu’da Müslüman olmayan topluluklarla yaptığı savaşlar anlatılmaktadır.

♦ Batı Türkistan’dan Rumeli’ne kadar uzanan geniş coğrafya üzerinde, başta Azeri, Özbek İstanbul ve değişik Anadolu rivayetleri olmak üzere birçok rivayeti bulunur.

♦ Köroğlu Destanı’nın 16.yüzyılda Anadolu’da oluşan kolu, halk ozanı Köroğlu’nun veya hem ozan hem eşkıya Köroğlu’nun yaşamı, kişiliği ve macerasıyla birleşerek tazelenmiş ve gelişmiştir.

♦ Köroğlu Destanı, zamanla hikâyeleşmiş; taşıdığı özellikler bakımından daha çok, halk hikâyesi türü içinde değerlendirilmiştir.

Köroğlu Destanı’ nda ana olay şöyledir:

Köroğlu küçük bir çocukken, babası hizmet ettiği beye seçtiği 2 tayı beğendiremez. Bu nedenle gözleri şişlenerek cezalandırılır. Köroğlu, haksızlığa uğramış, zulüm görmüş bir babanın oğlu olarak büyür, yiğit bir delikanlı olur. Babasının cezalandırılmasına sebep olan taylardan biri de eşi bulunmaz bir küheylan olur. Köroğlu, babasının intikamını almak için Kırat adı verilen atıyla dağa çıkar, Çamlıbel’e yerleşir. Kısa sürede, kahramanlığı dillere destan olur. Etrafına topladığı yiğitlerle, halka zulmeden beylerin, paşaların korkulu rüyası olur. Ancak tüfeğin icat edilmesinden sonra adamlarının uzaktan kolaylıkla öldürülüşüne katlanamaz. Yiğitliğin artık tarihe karıştığını anlar ve ortalıktan kaybolur

♦ Hz. Hamza’nın hayatının anlatıldığı hikâyeler X. yüzyıldan itibaren önce sözlü gelenekte oluşmuş; 14. yüzyıldan itibaren de Farsçada yazıya geçirilmiştir, ilk Türkçe Hamzaname’yi ise Ahmedî’nin kardeşi Hamzavi kaleme almıştır. Türk nesrinin sade ve güzel ilk örneklerinden olan Hamzanameler, büyük bir halk kitlesi tarafından kahvehanelerde, yeniçeri ocaklarında, serhat kalelerinde yüzyıllarca sevilerek okunmuştur.

♦ Battalname geleneğini devam ettiren metinler arasında önemli bir yeri olan eser, 13. yüzyıl alperenlerinden olan Sarı Saltuk’un ve Bektaşi dervişlerinin Rumeli’nin fethinde gösterdikleri kahramanlıkları konu alır.

♦ Menkıbeye göre Mevlana, Hacı Bektaş Veli, Nasrettin Hoca gibi tanınmış birçok şahsiyetin dostu olan Sarı Saltuk hakkında anlatılanlar Şehzade Cem Sultan‘ın isteği üzerine Ebu’l Hayr Rûmî tarafından derlenerek 1480 yılında yazıya geçirilmiştir.

♦ 12. yüzyılda sözlü olarak oluşan, 13. yüzyılda yazıya geçirilen bu destan Battalname tarzında yazılmıştır.
Danişmendname’de tarihi masallaştıran pek çok olay yanında, tarihe ışık tutan parçalar da vardır. Özellikle kahramanların gerçek kişiler olması, yer adlarının Anadolu coğrafyasına uygunluğu gibi nedenlerden ötürü Danişmendname uzun süre bir tarih kitabı olarak nitelendirilmiştir. Danişmentname’nin kahramanı olan Melik Danişment Gazi, Battal Gazi‘nin torunudur ve ona benzer. Bilgili, dindar ve usta bir kumandandır. Bir kılıç darbesiyle, düşman askerinin başını ve vücudunu oturduğu atın eğer kayışına kadar ikiye böler. Muharebe esnasında attığı naralarla koca bir orduyu dağıtır.

♦ Destanda Battal Gazi, Hüseyin Gazi’nin oğludur. Soyu Hz. Muhammet’in torunu Hz. Hüseyin’e dayandığı için Seyyit olarak anılır. Olağanüstü kahramanlığının yanı sıra son derece bilgili, cömert, yarı evliya niteliğinde bir kişidir. Bütün dilleri konuşur. Keşiş kılığında manastırlara girip İncil’den vaazlar verir. Tartışmalarda rahipleri yenerek onların Müslüman olmasına vesile olur. Ateşte yanmaz, vahşi hayvanlara hükmeder. Büyücü, cadı, dev gibi olağanüstü varlıklarla da savaşır. “Aşkar Devzâde” isimli atı da kendisi gibi kahramanlaştırılır.

♦ Cihat (din için yapılan mücadele) ve gaza (din uğruna savaşmak) ruhunun işlendiği destandaki olaylar genel olarak Müslüman-Hristiyan çatışmasından doğar.

♦ Anadolu’nun fethi sırasında Türk gazilerini gayrete getirmek için anlatılan Battalname’nin yazılış tarihi kesin olarak bilinmemekle birlikte 13. yüzyılın sonuyla 14. yüzyılın başları olarak tahmin edilmektedir. Türk edebiyatında manzum ve mensur birçok Battal Gazi Menkıbesi kaleme alınmış; bunlar hikayeci âşıkların, meddahların repertuarlarında da yer almıştır.

Türklerin İslamiyet öncesi destanlarından olan Oğuz Kağan Destanı,İslamın kabulünden sonra İslam esasları ve motifleri üzerinde yeniden işlenmiştir. Böyle olmakla birlikte destanın bu değişik varyantları arasında öz ve içerik bakımından büyük farklar yoktur. İslam inancına göre yeniden düzenlenen bu ikinci destan, birincisinden sonra geçen zamanın bazı olaylarını da işlediği ve Oğuz’un doğumundan öncesine bir başlangıç belirlediği için ilginç bir nitelik kazanmıştır.Bu yeni rivayette yeni bir dinin kültür çevresine giren bir milletin daha önceki duyuş ve düşünüş tarzından kopmak istemediği ya eski kimliğini yeni düşünüş tarzına uyarlamaya çalıştığı açıkça belli olur. Nitekim bu rivayette Türk milletinin Türk adıyla Hz. Nuh’un oğlu Yafes’e bağlanışı, İslami düşüncenin peygamberler menkıbesinde kendisine bir yer bulma çabası olarak düşünülebilir.

Oğuz Kağan Destanı’nın İslami rivayeti XIII. yüzyılda yazıya geçirilmiştir.Bu yüzyıl tarihçilerinden Reşideddin, Camiü’t-Tevarih adlı eserinde Farsça olarak, Ebu’l Gazi Bahadır Han ise Şecere-i Terakime adlı eserinde Türkçe olarak destanı kaydetmiştir.

2. Işık: Şamanizmde yukarı gök, aydınlık dünyadır, iyi ruhlar bu dünyaya gider. Büyük kahramanlar ve iyi ruhlar güneşle ayın korumasındadır. Destanların büyük kahramanları ve onların eşi olup çocuklarına annelik yapan kadınlar, kutsal bir ışıktan doğarlar.

3. Rüya: Destanlarda tematik yapının mantığını veren ve kahramanın hareket alanını çizen bu motif, kazanılacak başarı ya da yaşanacak felaketi önceden öğrenmeyi sağlayan düşlerle kendini gösterir. Örneğin Oğuz Destanı‘nda Uluğ Türk’ün gördüğü düş, Oğuz Kağan’ın ülkesini nasıl genişleteceğini önceden haber verir. Danişment Gazi gördüğü düşle Battal Gazi‘nin atının yerini öğrenir.

4. Ağaç: Türk destanlarının hemen hepsinde rastlanan bu motif, sığınak (oba), ata ya da devleti temsil eden sembol olarak yorumlanır.

5. Ok-Yay: Eski çağlarda Türklerin en etkili savaş aracı olan ok-yay, zamanla bir hukuki ve siyasî bir sembol olmuştur. Selçuklu Sultanı Tuğrul Bey’in tuğrası ok ve yaydır. Uluğ Türk düşünde doğudan batıya uzanan bir altın yay ve kuzeyden güneye uzanan bir gümüş ok görür.

6. At: Türk destanlarında temel motiflerden biri olan at, kahramanın başarıya ulaşmasında en etkin güçtür; sahibini tehlikelerden korur, ona yol gösterir ve onu uyarır. Atından yoksun kalan bir kahraman gücünü ve cesaretini de kaybedebilir. Battal Gazi, savaş meydanında atını kaybedince başka bir ata binmiş ama gücünü gösterememiş ve esir düşmüştür.

7. Kırklar: Kırk sayısı destanlarda bazı eşya ve davranışları sınırladığı gibi kahramanın etrafındaki kırk yiğit yoldaşı ya da görünmez âlemden gelen kutsal koruyucuları da ifade edebilir. Oğuz Kağan kırk günde yürümeye ve konuşmaya başlar; son verdiği şölende kırk kulaç yüksekliğinde direk diktirir, kırk masa hazırlatır. Manas Destanı‘nda Manas’in ve diğer alplerin kırk çorası (yoldaşı) vardır.

8. Mağara: Bu motif destanlarda sığınak ve ana karnını temsil eder. Şamanist inanca göre Şamanlar bir kuşun sırtında aydınlık dünyaya bir mağaradan çıkmıştır. Bozkurt Destanı‘nda eli ayağı kesilerek bataklığa bırakılan çocuk, bir dişi kurt tarafından bir mağaraya kaçırılır ve Göktürklerin ataları bu mağarada türer.

9. Ak Sakallı ihtiyar: Destanlarda hakanların akıl danışıp öğüt diledikleri gün görmüş yaşlılar vardır. Bu motif Türklerin bilgeliğe verdiği değeri gösterir.

10. Yada Taşı: Bu motif, destanlarda millî birlik ve bütünlüğü, halkın mutluluğunu ve devletin idealini temsil eder. Bu taş ülkeden çıkarıldığında birlik ve bütünlük bozulur ve kıtlık baş gösterir.