• ♦ Ulusal edebiyatların başlangıç eserleri olan destanlar, evrenin yaradılışıyla ilgili kimi efsanelerin ya da toplumu derinden etkileyen savaş, kahramanlık, göç, doğal afet gibi olayların kolektif hayal gücüyle zenginleştirilmiş uzun manzum hikâyeleridir.
• ♦ Başka ulusların edebiyatlarında olduğu gibi Türk edebiyatının da ilk örnekleri destanlardır.
• ♦ İslamiyetten önceki dönemde oluşan Türk destanlarının hiçbirinin tam ve orijinal metni yoktur. Bunun sebebi bu destanların yazıya geçirilmemesi, yani Homeros veya Firdevsi gibi büyük bir destan şairi tarafından derlenerek yeniden ve kişisel bir üslupla biçimlendirilmemesidir. Bu destanlar hakkında bugünkü bilgilerimiz Divan-ü Lügati’t Türk‘ten ve başta Çin, İran, Arap belgeleri olmak üzere çeşitli kaynaklardan derlenmiştir.

Oluşum sırasıyla bu dönemin başlıca destanları şunlardır:  Türk Destanları

Sav Örnekleri:

• 1. Biş emek tüz ermes.
• 2. Alplar birle uruşma Begler birle turuşma.
• 3. Yıgaç ucunga yel tegir. Körklüg kişige söz kelir.
• 4. Suv birmeske süt bir.
• 5. Ermegüge bulut yük bolur.
• 6. Ot tese ağız köymes.
• 7. Ulugla uluglasa kut bolur.
• 8. Aşıç ayur tibüm altun, kamış ayurmen kayda men.
• 9. Kanı kan bile yumas.
• 10. İt ısırmas at tepmes time.

Günümüz Türkçesiyle

• 1. Beş parmak düz değildir.
• 2. Alplerle (yiğitlerle) vuruşma beğlerle duruşma (karşı gelme).
• 3. Ağaç ucuna yel değer, güzel kişiye söz gelir.
• 4. (sana) Su vermeyene (sen) süt ver.
• 5. Erinene bulut (dahi) yük olur
• 6. Od (ateş) demekle ağız yanmaz.
• 7. Ululara (yaşlı kişilere) saygı gösteren kut (mutluluk, uğur) bulur.
• 8. Tencere der dibim altın, kaşık der ben nerdeyim?
• 9. Kanı kan ile yumazlar (yıkamazlar).
• 10. İt ısırmaz, at tepmez deme.

Sagu Örneği
Erdi aşın taturgan
Yavlak yağığ kaçurgan
Oğrak süsin kaytargan
Bastı ölüm ahtaru

Yağı otın öçürgen
Toydın anı köçürgen
işler üzüp keçürgen
Teğdi okı öldürü

Turgan uluğ ışlaka
Tirgi urup aşlaka
Tumluğ kadir kışlaka
Kodtı eriğ umduru

Günümüz Türkçesiyle
(o konuklarına) Yemeğini tattıran,
kötü düşmanı kaçırtan
(ve) Oğrak ordusunu geri
püskürten (bir yiğit) idi.

Ölüm (onu yere) yıkarak bastırdı..
(o) Düşman ateşini söndüren,
(düşmanları) karargâhlarından
(çıkartıp) göç ettiren

(ve çetin) işlerin üstesinden gelen (bir yiğit) idi.
(feleğin) Oku (ona) isabet etti (ve) öldürdü,
(o) Büyük işler yapan, soğuk (ve) şiddetli kışlarda
(bile) ziyafet sofraları kurup
(konuklarını doyuran bir yiğit) idi.
(ölümü ile) insanları (cömertliğini) umar (ve bekler) bıraktı.

♦Genellikle kendi başına bütünlüğü olan dört dizeli bentlerden oluşan koşuklar, manilere ve koşmalara kaynak olmuştur.

♦Türkler islamiyet öncesi belli dönemlerde, “sığır töreni” adı verilen av törenlerinde, “Şölen” adı verilen kurban törenlerinde ziyafetler ve yengi ile biten savaşlar sonunda, tüm boyların erkekleri biraraya gelerek eğlenirdi. Bu eğlencelerde söylenen çoklukla aşk, doğa ve yiğitlik konularını işleyen şiirlere “koşuk” adı verilir.Ayrıca halk edebiyatında en çok kullanılan ve en çok sevilen nazım biçimidir. Halk şiirindeki karşılığı koşmadır. Koşuk örneklerini Kaşgarlı Mahmut‘un Divan ü Lugati’t-Türk adlı eserinde görmekteyiz.

Koşuk türünün belli başlı özellikleri şunlardır:

• Hece vezni ve yarım kafiye ile söylenen şiirlerdir.
• Kopuz eşliğinde söylenir.
• Yiğitlik, aşk, tabiat konularını işler.
• Nazım birimi dörtlüktür.
• Bu şiirlerde düz kafiye kullanılır: aaaa, bbba, ccca. (aaab cccb dddb)
• Bu şiirlerin İslâm sonrası halk edebiyatındaki adı koşma’dır.
• Sığır denilen sürek avlarında söylenen lirik şiirlerdir.

Koşuk Örneği
Keldi esin esneyü
Kadka tükel osnayu
Kirdi bodun kasnayu
Kara bulıt kükreşür.

Ördi bulıt ıngraşu
Aktı akın möngreşü
Kaldı bodun tanglaşu
Kükrer takı mangraşur

Kar buz kamuğ erüşdi
Tağlar suvı akışdı
Kökşin bulıt örüşdi
Kayguk bolup üğrişür

Günümüz Türkçesiyle
(bahar) Rüzgârı eserek geldi.
(ama bu rüzgâr) Kar tipisine benziyordu.
Halk soğuktan titreyerek (evlere) girdi.
(gökyüzünde) Kara bulutlar gürlüyor.

Bulutlar gürleyerek yükseldi
ve seller şarıldayarak aktı.
Halk (bu anî sağanak karşısında) hayret içinde
kaldı; bulutlar gürlüyor (ve insanlar) bağrışıyorlar.

Karlar ve buzlar hep eridi;
(böylece) dağların suyu (seller hâlinde) aktı.
(gökyüzünde) Mavimtırak bulutlar belirdi;
(bunlar deniz üstündeki) kayıklar gibi (havada) sallanıp duruyor.