“Tarık“, konusunu İslam – Arap tarihinden alan bir piyestir. Tarık, efendisinin emri üzerine maiyetinde bulunan ordularla ispanya kıyılarına geçerek zaferlerle sonuçlanacak bir fetihler silsilesine başlar. Musa ibn Nusayr, ispanya’nın fethi için halifeye mektup yazarak izin talep etmiş, ancak cevabını beklemeden Tarık’ı bu iş için görevlendirmiştir. Musa, oğlu Mervan, Aziz ve kızı Zehra’nın huzurunda alınan kararı dile getirir. Bu arada Tarık ve Zehra’nın birbirlerine yazdıkları şiirler okunmaya başlanır.

Endülüs kralı Rodrik’ten zulüm görmüş olan Culyanus, İslam ordularının yanında yer alarak fetihte yardımcı olacağını; hatta, Septe’yi kan dökmeden teslim edeceğini söyler. Musa bu konuda tereddütlüdür. Culyanus ise ısrar eder. Got hükümeti çeşitli karışıklıklar içindedir. Tarifin getirdiği haberler, Got hükümetinin yenilmesinin kesin olduğunu söyler. Salha ve Zehra’nın Tarık’a olan muhabbetleri ortaya çıkar. Musa, eğer zafer kazanırsa kızı Zehra’yı kendisine vereceğini söyler.

Tarık gerekli hazırlıkları yaparak sefere çıkar. İspanyol ordusu dağılmış bir hâldedir. Tarık, Rodrik’i öldürüp başını vücudundan ayırarak onu Musa’ya gönderir. Kazandığı zafer üzerine ordusuna uzun bir nutuk dile getirir. Bu nutkunu söylerken düşman kuvvetlerinin attığı taşlar ve mızraklara bile aldırış etmez. Artık Endülüs tamamen İslam orduları tarafından fethedilmiştir. Bu arada Zehra, Salha’nın da Tarık’ı sevdiğini öğrenir ve memnun olur. Musa, Tuleytule’yi izinsiz işgal ettiği için Tarık’ı azarlar. Zehra ve Salha bu duruma çok üzülürler. Musa Tarık’ı başarılarından ötürü kıskandığı için onu hapsettirir.

Sabiha’nın babası, kızını İzzet’le evlendirmek için onun babası ile görüşür. İzzet’in babası Sadi Efendi hiç de onun gibi düşünmemektedir. Düğün yapmak için belli şartlar ileri sürmekte ve bu işi kendisi için bir şan ve şeref meselesi olarak görmektedir. Sadi Efendi, “Efendim aradığım parayı bulmadıkça düğünü yapamayacağım.” diyerek güya para meselesini halletmedikçe evliliğin gerçekleşmeyeceğini söyler. Aslında Sadi Efendi’nin niyeti oğluna düğün yapmak değil, bunu bahane ederek kızının mutluluğu için çırpınan Mesut Efendi’den para sızdırmaktır. Mesut Efendi, bu niyetinden habersiz olarak onun düşüncesinin yanlışlığını, bu işlerin sadece para meselesine dayandırılmayacağım belirtir. Sadi Efendi, oğlunu evlendirme bahanesi ile çeşitli kimseleri dolandırmıştır. Abdülvahab Efendi’nin kızını da istemiş, onu da aldatmıştır. Bu adamın maksadı oğlunu evlendirmek değil, çeşitli bahaneler uydurarak akraba olacağı kimselerden para sızdırmaktır.

İzzet ile Sabiha’nın evlilikleri meselesinde, Sadi Efendi’nin dışında, Sabiha’nın üvey annesi Raife de çeşitli entrikalar çevirmektedir Çünkü kendisi İzzet’i sevmektedir. Hatta Sabiha’yı bu işten vazgeçirmek için ona izzet’le birlikte çekilmiş bir resim bile gösterir. Aşırı derecede kötü ruhlu bir kadın olan Raife, para tamahı yüzünden üç aylık çocuğunu bile düşürmüş biridir.

Mesut Efendi, kızının mutluluğunu sağlamak için, tek taraflı bir fedakârlığı göze alır. Sadi Efendi’ye, ihtiyacı olan parayı vererek düğünü yapmasını ister. O, bu cazip teklifi hemen kabul eder. Yüz elli bin kuruş alan Sadi Efendi altı ay geçmesine rağmen bir türlü düğünü yapmaz. Sonunda Mesut Efendi iki gencin evlenmelerini sağlar. Ancak onların evliliği mutlu bir son ile bitmez çünkü kötülük numunesi Raife vardır.

Gıyasettin Aytaş, Tanzimat’ta Tiyatro Edebiyatı, Akçağ Yayınları

“Çok Bilen Çok Yanılır” isimli tiyatro eserinde konu, “Binbir Gece Masallarından alınmış ve Türk toplum yaşamına adapte edilmiştir.”
Fesat ve kıskanç bir insan olan Maraş hâkimi Azmi Efendi, Kaymakam Edip efendi ile anlaşamamaktadır. O esnada kaymakamın kızı Lütfiye Hanım’ı, Halep valisinin oğlu İhsan Bey istemiş ve ihsan Bey, alacağı kızı görmek amacıyla yoksul bir gezgin kılığında Maraş’a gelmiştir.

Azmi Efendi, İhsan’ın, valinin oğlu olduğunu bilmediği ve gerçekten yoksul bir gezgin sandığı hâlde, sırf kaymakama kötülük etmek amacıyla onu “Halep valisinin oğlu İhsan Bey” olarak tanıtır ve Lütfiye’yle evlenmesini sağlar. Halbuki İhsan Bey gerçekten valinin oğludur. Önce, fakir biri ile (oyuna gelerek) evlendiğine üzülen, sonra da onun, valinin oğlu ihsan olduğunu anlayarak mutlu olan Lütfiye Hanım, kötü niyetli Azmi Efendi’den intikam almaya karar verir.

Bir gün mahkemedeki odasına gizlice girer ve kadıya güzelliğini gösterir. Sonra da kendisinin, Kahveci Hasan’ın kızı Kokmuş Ayşe olduğunu, babasının onu çok çirkin bularak kocaya vermediğini söyleyerek onu buna inandırır. Lütfiye’yi çok beğenen Azmi Efendi, 30 senelik karısını boşayıp kahvecinin kızı zannettiği Lütfiye ile  evlenir fakat düğün günü duvağı açtığı an karşısında gerçekten Kahveci Hasan’ın kızı sümüklü, salak , çolak ve topal Kokmuş Ayşe’yi görür. Lütfiye Hanım, hâkimden bu şekilde öç alır.

Ahmet Kabaklı, Türk Edebiyatı, İstanbul Yayınları

Toplumsal konulan tiyatroya aktararak halkı eğitmeyi hedefleyen Ahmet Mithat Efendi, “Eyvah” adlı piyesinde birden fazla kadınla evliliğe karşı cephe alır. Mithat Efendi “Eyvah“ta “din ve gelenek izin verse bile birden fazla evlenmenin doğru olmadığı” tezini savunur. Meftun Bey, birbirinden habersiz iki kadınla birden evlidir, ilk karısı Sabire’ye ikinci evliliğini bir türlü söyleyememiştir. Bu yüzden de çok zor anlar yaşamaktadır. Sabire, kocasını ikinci kadınla paylaşmaya asla tahammül etmeyecek bir yapıda olduğu için şakasına bile tahammül edemez.

Meftun Bey, her zaman olduğu gibi, Sabire Hanım’dan kendisine ikinci kez evlenmesi için izin vermesini şaka yollu da olsa isterken, Sabire Hanımın’dan tepki görür. Meftun Bey, bu evlilik işini gizli bir şekilde yürütmeye çalışırken tek endişesi, kayınpederinin durumu anlamasıdır. Meftun Bey, Beykoz Debbağhanesi’nin hesaplarını görüyorum, diyerek ikinci karısı Leyla Hanım’m yanına gitmektedir. Leyla’ya da başka bahaneler bulmaktadır. Meftun Bey, zaman zaman karılarının adlarını karıştırınca zor durumda kalır. İki karısı da çok kıskançtır. Sonunda korktuğu başına gelir ve Sabire’nin babası Rifat Efendi, Leyla ile birlikte olduğu bir sırada çıkagelir.

Meftun Bey, çaresiz bir durumdadır. Onun bu çaresizliği, ikisini de çok sevdiği ve ikisinin de kendisini sevdiğini bildiği Sabire ve Leyla’dan birini terk etmek zorunda kalmasıdır. Burada Meftun, çok zor bir tercihle karşı karşıya kalmış, Rifat Bey’in ısrarları sonucunda, Sabire’den ayrılmanın daha mantıklı olacağı kanaatine varmıştır. Meftun, başına gelenler karşısında kaderinden şikâyetçidir. O, bu durumu kendisine feleğin bir oyunu olarak değerlendirir.

Meftun Bey, sonunda Sabire’den ayrılır ancak bu ayrılık kendisini son derece hırpalamıştır. Leyla, Meftun’un bu durumunu değişik hâllere yormakta, kendince cevaplar aramaktadır. Kocasını mutlu etmek için elinden gelen her şeyi yapan Leyla, onu bir türlü eski mutlu günlerine döndüremediği için de huzursuzluk duymaktadır. Meftun Bey ise iki arda bir derede kalmıştır. Bir taraftan Leyla’nın gerçeği bilmediği için kendisine karşı göstermiş olduğu yakınlık, diğer taraftan kendisini canından çok sevdiğini her fırsatta söyleyen Sabire’yi yüzüstü bırakmış olması Meftun’u perişan etmektedir.

Yaptıklarından pişmandır. Meftun, Sabire’nin ağır hasta olduğunu öğrenince yanına gider. Burada Sabire’den sakladığı ikinci evliliğin, onun tarafından da bilindiğini öğrenen Meftun, Sabire’ye karşı bağlılık sözleri söyleyerek onu rahatlatmak istese de bunda pek başarılı olamaz. Hatta işi o kadar ileri götürür ki Leyla’yı boşadığını bile söyler. Sabire bunu fırsat bilerek işi resmiyete bindirir ve Meftun Bey’in, Leyla’yı boşadığına dair yazmış olduğu mektubu Leyla’ya ulaştırmak üzere Ayşe Kadın’ı gönderir. Sabire, bu yaptığıyla Meftun’dan öcünü almıştır. Sabire ölmüş, Meftun hem onu hem Leyla’yı kaybetmiştir.

Gıyasettin Aytaş, Tanzimat’ta Tiyatro Edebiyatı, Akçağ Yayınları

Çok zalim bir kimse olan Kaplan Paşa, Rumeli’de bir sancak beyidir. Zulümle halkın nefretini toplamıştır amca oğlu Muhtar Bey ise halkın çok sevdiği iyi ve cesur bir gençtir. Muhtar Bey’in sevdiği İsmet adlı akraba kızını Kaplan Paşa da sevmektedir. Bu yüzden araları açılır. Kaplan, Muhtar’ın saraya gelip İsmetle görüşmesini bahane ederek onu zindana attırır. Dadısı Gülnihal, sırf Muhtar’ı kurtarmak için ismet’i Kaplan’la nişanlamaya razı eder. Fakat Muhtar, İsmet’in onunla gerçekten evleneceğini sanarak küser ve zindandan çıkmak istemez. Bu sefer Gülnihal, tüfekçibaşı Zülfikar Ağa’ya kendisiyle evleneceğini vadederek Muhtar’ı hapisten kurtarır çünkü Zülfikar, zaten kardeşini öldürmüş olan Kaplan Paşa’ya düşmandır. Muhtar, Sofya valisine gidip Kaplan’ın çılgınca zulümlerini anlatır. Vali’den Kaplan’ın idam emrini alıp gelir. Yerine de kendi geçecektir. Muhtar, adamlarıyla sarayı bastığı sırada, Kaplan Paşa, Gülnihal ve ismet’i sıkıştırarak nikâhlarının kıyılmasını istemektedir. İkisi de buna razı olmayınca Kaplan, Gülnihal’i hançerler. Bunu gören Zülfikar Ağa Kaplan’ı öldürür. Muhtar, adaletli bir sancak beyi olur ve kendisine bağlı olduğuna inandığı İsmet’le evlenir.

♦ Oyunlarıyla ruhun gücünü ve manevi değerleri yükseltmek, bir anlamda Doğu’nun savunmasını yapmak istemiştir.
♦ Nam-ı Diğer Parmaksız Salih‘te yüce gönüllülükle düzenbazlığın toplumda yan yana yaşadığı; Para’da ise maddi çıkarları için her türlü ahlaksızlığı meşru gören bir bankacının kendi hayat felsefesinin kurbanı oluşu anlatılır. Sabır Taşı, Siyah Pelerinli Adam, Sır, Kanlı Sarık, Sultan Abdülhamit, Yunus Emre diğer oyunlarıdır.

Tohum: Yazar 1935’te yazdığı bu ilk oyununda Maraş’ın Fransız işgalinden kurtuluşunu konu alır ve görüşünü “her şeyin ve her olayın anahtarını ruhta ve göze görünmeyende bulan prensip” olarak tanımlar.

Bir Adam Yaratmak: Oyunun eksen kişisi Hüsrev, bir oyun yazarıdır. Son yazdığı oyunun kahramanı ile yeni bir insan yarattığını düşünmektedir. Bu kahraman ile kendisi arasındaki rastlantısal benzerlikler yüzünden kaderci bir görüşle ölüm saplantısına kapılır. Oyunun son sahnesinde Hüsrev, babasının otuz yıl önce kendisini astığı incir ağacının bulunduğu yalılarına gelir; ancak annesi daha önce davranmış ve incir ağacını kestirmiştir. Sonunda Hüsrev kendi canına bile kıyamadan deliler evine yatırılmaya boyun eğer.

Romeo ve Juliet birbirine kan davası olan iki ailenin çocuklarıdır. Ailelerinin asla kabul edemeyeceği bir şey yapmışlar ve birbirlerine âşık olmuşlardır. Ailelerinin arasındaki düşmanlık yetmiyormuş gibi, rastlantılar her zaman bu genç âşıklara kötü oyunlar oynar.

Rahip Lawence, düşman ailelerin zamanla barışacaklarını umarak, Romeo ve Juliet‘in gizlice nikâhlarını kıyar. Ancak beklenen barış gerçekleşmeden talihsizlik onları bulur. Romeo salt bir rastlantı sonucu tanık olduğu bir kavgada istemeyerek birini öldürünce Verona’dan bir diğer kente sürülür. Juliet ise ailesinin zoruyla Paris adlı bir delikanlıyla evlendirileceği için zekice bir plan yapar.

Düğünden bir gece önce, kendisini kırk iki saat süreyle sanki ölmüş gibi uyutacak bir ilaç içer. Ailesi onu öldü sanarak aile mezarlığına koyacak, bu sırada rahip bir haberci gönderip durumu Romeo’ya bildirecek, Romeo da Verona’ya gizlice geri dönecek ve Juliet’i alıp kaçıracaktır. Bu plan gerçekten kusursuzdur.

Ne var ki rahibin habercisi, bir veba salgınından ötürü karantinaya alınıp bir eve kapatılır, Juliet’in ölmediği haberini Romeo’ya iletemez. Verona’ya gelen Romeo ise öldü sandığı Juliet’in mezarı başında intihar eder. Juliet iki dakika önce uyansa ya da Rahip Lawrence mezara bir iki dakika daha önce gelse, mutlu sona kavuşulacakken; kader, son oyununda genç sevdalılara acımamıştır.