• evin önü… evi nönü
• koşan adam… koşa nadam
• Simit al…. Simital.

UYARILAR:

Ulama yapılacak sözcüklerin arasında noktalama işareti bulunmamalıdır.
Ünsüzle biten ve ünlüyle başlayan iki sözcük arasında ulama her zaman olur diye bir kural yoktur. Bu durumda vurguya dikkat edilmelidir.
Vurgunun olduğu yerde ulama olmaz. “Ben içime acıları gömdüm.” cümlesinde “ben” ve “içime” sözcükleri arasında vurgu olduğu için ulama yoktur.
“-ip” zarf fiil eki virgül görevi gördüğü için bu sözcükten sonra sesli harfle başlayan bir sözcük gelse de ulama gerçekleşmez.
Eve gidip eşyalarını toplayacakmış

HATIRLATMA: Ses olaylarıyla ilgili kuralları yazıda uygulamamak, yazım yanlışlıklarına neden olur. Yazım yanlışlığının yapılmamasında ses olaylarıyla ilgili kurallar oldukça önemlidir.

Kaynaştırma harfi sözcükle ek ya da iki ek arasında olur. Bu nedenle sözcük köklerinde yer alan “y, ş, s, n” ünsüzleri kaynaştırma harfi değildir: Olaya herkes tanık olmuştu.

Kaynaştırma ünsüzlerinin kullanıldığı yerler şunlardır:

• Masa-n-ın bacağı (Ad tamlamalarında tamlayanda kullanılır.)
• Odanın kapı-s-ı (Ad tamlamalarında tamlananda kullanılır.)
• “su” ve “ne” sözcükleri ad tamlamasında tamlayan olduklarında “y” kaynaştırma harfi kullanılır: “su-y-un, ne-y-in”
• İki-ş-er (Sayılardan üleştirme yapılırken kullanılır.)
• oda-y-ı (Yukarıda verilen üç durumun dışında kullanılır.)

UYARILAR:

Bazı kişi, işaret zamirlerine ve 3. tekil kişi iyelik eklerine durum ekleri getirilirken araya giren “n” sesi, kaynaştırma harfi değildir: bu-n-da, o-n-dan, gözleri-n-i, gözleri-n-den…
Üçüncü kişi zamiri ve işaret zamirleri çoğul eki alırken araya giren “n” ünsüzü, zamir “n”si diye adlandırılır, bu ünsüz, kaynaştırma harfi değildir: bu-n-lar, şu-n-lar, o-n-lar…
İkinci tekil kişi zamiri ile yapılan ad tamlamalarında tamlanandaki “n” sesi, kaynaştırma harfi değil, iyelik zamiridir: senin eli-n; tamlama üçüncü tekil kişi ile yapılırsa tamlanandaki “n” sesi, kaynaştırma harfi olur: onun eli-n-i.
Eylemden eylem yapan “-n” yapım eki, kaynaştırma ünsüzü değildir. Buna dikkat edilmelidir.
Kaynaştırma ünsüzleri yapım ya da çekim eki değildir: “Özlenen yıllar çok yakındır.” cümlesinde altı çizili sözcükte kaynaştırma ünsüzü yoktur.
Bu durumu şöyle bir yöntemle de ayırt edebilirsiniz: “n” kaynaştırma ünsüzü sadece ad tamlamalarında kullanılır.

HATIRLATMA:
Kaynaştırma ünsüzleri “yardımcı ünsüz”, “yardımcı ses”, “koruyucu ses” gibi farklı terimlerle de karşılanmaktadır. Ayrıca “s” ve “ş” ünsüzlerinin kaynaştırma ünsüzleri olduğu bazı bilim adamlarınca tartışmalı olarak değerlendirilmektedir. Ama eğitim – öğretim sürecindeki sınavlarda bu sıkıntılı durum kurumlarca irdelenmemektedir. Yukarıda verdiğimiz özellikleri bilmeniz sizin için yeterlidir.

UYARILAR:

• “de-, ye-“ eylemleri “-y-” kaynaştırma ünsüzü aldığında “de-” sözcüğünün sonundaki “e” sesi daralmaya uğrar: de-y-en…diyen, ye-y-ecek…yiyecek...
• “de-“ ve “ye-“ eylemlerinin dışındaki kimi eylemlerde “-y-“ kaynaştırma harfi konuşmada daralmaya neden olabilir ancak bu daralma yazıya yansıtılmaz: “bekliyen” diyebiliriz ama “bekleyen” diye yazarız.
• “-yor” ekinin olduğu her yerde ünlü daralması aranmaz, “-yor” ekinin “a, e” sesinden sonra gelmesi gerekir: “Böylece çocuğu okuldan alıyor.” cümlesinde altı çizili sözcükte ünlü daralması yoktur.

UYARI:

“Bak-a-kal-, koş-a-bil-, düş-e-yaz-, bak-ı-ver-“ gibi birleşik eylemlerdeki iki eylemin arasındaki ünlü ses, zarf fiil ekidir; bu durum ünlü türemesine örnek gösterilemez.

“gel-i-yor, yat-ı-yor” gibi eylemlerdeki -yor ekinden önce kimi durum­larda kullanılan ünlü ses, ünlü türemesi değildir. Bazı kaynaklar bu durumu ünlü türemesi olarak kabul etmektedir. Sınavları hazırlayan kurumlar bu tartışmalı duruma girmemektedir.

UYARILAR:
Sözcüklerde oluşan ünlü düşmesinin nedenleri farklı olabilir. Ünlü düşmesi şu biçimlerde oluşabilir:

• İki heceli organ adları çekim eki alınca ünlü düşebilir: burun… burnu .
• Sözcük yapım eki alınca ünlü düşebilir: Yanıl-ış … yanlış, yumurta-la-… yumurta, içeri-le-… içerle-
• İki sözcük birleşince ünlü düşebilir: hapis olmak,., hapsolmak 
• Arapça, Farsça tek heceli bazı sözcükler ek alınca ünlü düşer: sabrın, fikre, fethi …
• Şiirlerde hece uyumunu sağlamak için kimi zaman bir ünlü düşürülür ve bu ünlü kesme işaretiyle gösterilir: N’ettin Karac’oğlan allı gelini
• Kimi sözcüklerin iç seslerindeki ünlü düşebilir: orada … orda, dışarıda … dışarda
• Genel kurala uymayan örnekler de vardır: ısı-cak… sıcak, ısıtma … sıtma
• “Hangisinde türetme sırasında ünlü düşmesi gerçekleşmiştir?” sorusu, “Hangisinde sözcük, yapım eki alınca ünlü düşmesi gerçekleşmiştir?” demektir. kıvır-ım… kıvrım savur-uk… savruk…

1. Hitaplarda vurgu daima ilk hecede bulunur: kardeşim
2. Seslenmelerde vurgu ilk hecede bulunur: aslanım
3. Türkçede orta hece ve heceler vurgusuzdur.
4. Tek heceli kelimelerde vurgu aranmaz.
5. İki heceli kelimelerde vurgu genellikle son hecede olur.
6. Türkçede vurgu genel kural olarak ya son hecede ya da ilk hecede bulunur.
7. Türkçede genellikle sözcüğün büyük kısmında vurgu son hecededir.
8. Yer adlarında, bütün coğrafi isimlerde vurgu ilk hecede olur. Yalnız “-İstan” eki ile biten coğrafi isimlerde vurgu yine sona alınır. Sonu “-ya” ile biten yer adlarında vurgu sondan bir önceki hecede bulunur: Ankara, Almanya
9. Henüz tam benimsenmemiş, yabancı isimlerde ve sözcüklerde vurgu ilk hecede bulunur: banka, radyo
10. Dile yerleşmiş yabancı kökenli isimlerde vurgu son hecede bulunur: Mehmet
11. Türkçede bazı ekler vurgusuzdur ve vurguyu önlerindeki heceye atarlar: uyuma, insanca, kalkmadan
12. Pekiştirme ekleri alan sözcüklerde pekiştirme ekleri vurguludur: sapsarı
13. Birleşik sözcüklerde vurgu birimi sözcüğün tümü üzerindedir: gözyaşı
14. Köklere eklenen (-ile, -iken, -ise, -idi, -imiş) unsurları vurgu almaz. Bu unsurları alan sözcüklerde vurgu bu eklerden bir önceki hece üzerindedir.
15. Ek fiilin geniş zaman ekleri “-im, -sın, -dir, -iz, -siniz, -dirler” vurgu almaz. Bu ekleri alan sözcüklerde vurgu bu eklerden önceki hece üzerindedir.
16. İlgi zamiri olan ve sıfat türeten “-ki” vurguludur.
17. “ki” bağlacı vurgusuzdur, vurgu bağlaçtan önceki sözcüğün son hecesindedir.
18. “de” bağlacı vurgu değildir, “de” bağlacının bulunduğu cümlelerde “de” den önceki sözcüğün son hecesi vurguludur.
19. “mi” edatı vurgusuzdur, vurgu bir önceki hecededir.

1. Türkçede ünsüzlerin “e” ünlüsüyle söylenmesi kuralının çiğnenmesi yazım yanlışlığına yol açar: TCK’ya göre bu büyük bir suçtur.
2. Ünlü düşmesini yazıda göstermemek yazım yanlışlığı nedenidir: Burunuma kötü kokular geliyor.
3. İkilemelerde ünlü düşmesi olmaz, bunun yazıda gösterilmesi yazım yanlışıdır: Omuz omza veren iki kardeş çok başarılı olmuştu.
4. İki sözcüğün birleşmesi sırasında oluşan ünlü düşmesi yazıda gösterilir ve sözcük bitişik yazılır: İkramiye önümüzdeki haftaya devir etti.
5. Özel adlarda konuşmadaki ünsüz yumuşamasını yazıda göstermek yazım yanlışlığıdır: Geçen yıl Tokûd’a gittik.
6. Ünsüz yumuşamasının görülmediği yabancı kökenli sözcüklerdeki yumuşamanın yazıda gösterilmemesi gerekir: Hukuğa her zaman herkes ihtiyaç duyar.
7. Ünsüz sertleşmesi yazıda gösterilmelidir: Adamcağız yavaşça yerinden kalktı.
8. “y” ünsüzünü alan eylemlerdeki söyleyiş yazıya aktarılamaz: Beni anlıyan yok ki.
9. Gerileyici ünsüz benzeşmesi yazıda uygulanmalıdır: Sünbüllerİn kokusu sokağa taşmıştı.
10. Gerileyici ünsüz benzeşmesi bazıözel adlarda ve bileşik sözcüklerde uygulanmaz: Safram» bolu evlerinin fotoğraflarınıçekmek istiyordu.
11. Ünsüz türemesinin olduğu sözcüklerde türeyen ünsüz yazıda gösterilmeli ve sözcük bitişik yazılmalıdır: Hakim, davayı red etti.
12. Tek heceli yabancı sözcükler çekim ekleri aldıklarında türeyen ses yazıda gösterilmelidir: Hâkim, davanın redine karar verdi.
13. Rakamlardan ve tarihlerden sonra gelen eklerde oluşacak sertleşme kuralı yazıda uygulanmalıdır: Sayfa 5’de bu ayrıntıya değinmiş, 199S’de doğdu.
14. Kısaltmalardan sonra gelen eklerde oluşan sertleşme yazıda gösterilmelidir: RTÜK’den bu konuda bir açıklama bekleniyor.
15. Özel adlardan sonra gelen eklerde oluşan sertleşme yazıda gösterilmelidir: Antep’de ilginç yemekler tattık.
16. Bağlaç olan “da / de” sertleşmez: Evlenip te çoluk çocuğa karışınca buralara uğramadı.
17. Türkçede istisnalar hariç sözcüklerin son ünsüzü “b, c, d, g” olmaz, olursa bu durum yazım yanlışlığıdır: İhtiyaç duyduğumuz araç gereçlerin listesi burada.
18. Konuşma dilinde sözcükte ünsüz türemesi olabilir; bu, yazıda gösterilmez. Ünsüz türemesi kuralının dışındaki olaylar yazıda gösterilmez: Bize ayit ne varsa hepsini atmış.
19. Konuşma dilinde ünlü türemesi kurallarına aykırı olarak türetilen ünlülerin yazıda gösterilmesi yazım yanlışlığıdır: Filim başlayınca herkes sustu.
20. Konuşma dilinde bazıünsüzlerin yeri değiştirilebilir. Buna” ses aktarımı” veya “göçüşme” denir. Bu durumun yazıda gösterilmesi yazım yanlışlığıdır: Kurulu yalnış bilgilendiriyor.

Türkçede bir ünsüzün “e” ünlüsüyle söylenebilme özelliğini yazıda uygulamamak, yazım yanlışlığına yol açar.
Örnek; SGK’ da uzun yıllar memur olarak çalıştı. (SGK’ de) Ses yolunda sesin oluşumunu sağlayan organlar şunlardır:

1. Dış dudak
2. İç dudak
3. Diş
4. Diş yuvası
5. Art diş yuvası
6. Ön damak
7. Sert damak
8. Art damak
9. Küçük dil
10. Yutak
11. Gırtlak
12. Gırtlak Kayağı
13. Dil kökü
14. Dil üstü arkası
15. Dil üstüönü
16. Dil palası
17. Dil ucu
18. Dil ucu altı
19. Geniz boşluğu

Ünlüler ve Özellikleri:

Türkçede 8 ünlü vardır, bunlar heceyi oluşturur. Oluşumlarında hiçbir engele çarpmazlar. Her hecede yalnız bir ünlü vardır. Ünlü harflere “sesli harfler” de denir. Ünlüler çıkışları sırasında dilin, dudağın, ağız açıklığının durumuna göre sınıflandırılır.

Ünsüzler ve Özellikleri:

Türkçede 21 ünsüz vardır, ünsüzler tek başlarına hece oluşturamaz. Oluşumlarında bir engele çarparak çıkarlar. Ünsüz harflere “sessiz harf” de denir.

Ünsüzlerle ilgili bilmeniz gerekenler yumuşak ve sert ünsüzlerdir. Sert ünsüzleri “FıSTıKÇıŞaHaP” diye aklınızda tutmaya çalışınız. “FıSTıKÇıŞaHaP” dışındakiler de yumuşak ünsüzlerdir.
Hece: Ses yolundan tek solukta çıkarılan ses ya da seslere “hece” denir.

NOT: Bir sözcükte kaç tane ünlü varsa o kadar da hece vardır.
Örneğin “baktın” sözcüğünde iki ünlü, dolayısıyla da iki hece bulunmak tadır.
Bir sözcüğü hecelere ayırmada birtakım kurallar vardır. Bunlar:
1. Ünlüler kendilerinden önceki ünsüzü kendi hecelerine çeker: ba-kı-yo-rum, an-la-ya-cak-tır…
2. Birleşik sözcükler tek bir sözcükmüş gibi hecelere ayrılır: ha-nı-me-li, kır-ka-yak…

Türkçede Hecelerin Özellikleri:
a. Türkçede bir hecede an az bir, en çok dört ses vardır.
b. Hece, ağzın bir hareketiyle oluşur.
c. Bir hecede sadece bir ünlü vardır.

Türkçede Hece Türleri:
Türkçede ünlü – ünsüz sayısı ve sırasına göre altı tür hece vardır:

a. Yalnız bir ünlüyle oluşan heceler: o, a- çık, u- zak…
b. Ünlü ve ünsüz sırasıyla oluşan heceler: ad, ot, uç…
c. Ünsüz ve ünlü sırasıyla oluşan heceler: ti- rım, bâ- kış…
d. Ünsüz, ünlü, ünsüz sırasıyla oluşan heceler: kar, ver, git…
e. Ünlü, ünsüz, ünsüz sırasıyla oluşan heceler: alp, üst…
f. Ünsüz, ünlü, ünsüz, ünsüz sırasıyla oluşan heceler: Türk, tart-

A) Büyük Ünlü Uyumu (Kalınlık İncelik Uyumu):

Türkçe sözcüklerde kalın ünlülerden (a, ı, o, u) sonra kalın, ince ünlülerden (e, i, ö, ü) sonra ince ünlüler gelir. Bu kurala “büyük ünlü uyumu” denir. Bir başka deyişle sözcüğün ilk hecesindeki ünlü neyse diğer ünlüler de buna uyar.
Bu kural yapım ve çekim ekleri için de geçerlidir: bekleyecekler, yazılılar…

ÖRNEKLER:

• Sevmiştim: Tüm ünlüler ince olduğu için BÜU uyar.
• Kaçırdılar: Tüm ünlüler kalın olduğu için BÜU uyar.
• Soruyorum: Tüm ünlüler kalın olduğu için BÜU uyar.
• Öğrendim: Tüm ünlüler ince olduğu için BÜU uyar.
• Görüyorum: ö: ince, ü: ince, o: kalın, u: kalın bu kelimede hepsi ince ya da hepsi kalın olmadığı için büyük ünlü uyumuna uymaz.

UYARI:

• Birleşik sözcüklerde bu kural aranmaz: koşabil-, hanımeli…
• “Anne, inan-, kardeş, şişman, hangi, elma” gibi sözcüklerimiz sonradan bu kurala aykırı duruma gelmişlerdir.
• “-daş, -gil, -imtırak, -ken, -ki, -leyin, -yor” eklerinin ünlüleri uyum kurallarına göre değişmediği için bu ekleri almış sözcükler, bazen bu kurala uyar, bazen uymaz: teyzemgil, elindeki (BÜU kuralına uyar.) ; dayımgil, arabadaki (BÜU kuralına uymaz.)
• Büyük ünlü uyumu tüm Altay dillerinde bulunan çok eski bir uyumdur.

KÜÇÜK ÜNLÜ UYUMU:

İki kuralı vardır:
1. Türkçe sözcüklerde düz ünlülerden (a, e, ı, i) sonra düz ünlüler gelir: yazıcı, elinde...
2. Türkçe sözcüklerde yuvarlak ünlülerden (o, ö, u, ü) sonra ya düz – geniş (a, e) ya da yuvarlak – dar (u, ü) ünlüler gelir: kovala, buluştuk…

Türkçede sözcükler büyük ya da küçük ünlü uyumuna uymasa da ekler sözcüğün son ünlüsüne uyum sağlar.

Örnek:

• Kitaplık, kitaplar, kitaplarım
• Cesurdu, cesurdular, cesursun

DİKKAT:

• Yabancı kökenli bazı sözcükler, son hecelerinin ses özelliğinden dolayı ek alırken bu kurala aykırı durumlar oluşur: petrol – e, alkol – ü, ampul – ler, gol – ü, Nihal – in… Bu durumun nedeni, sözcüklerin sonundaki “I” sesinin inceltici etkisidir.
• Ünlü uyumları sözcüklerde ayrı ayrı aranır. Bir uyum kuralına uymayan bir sözcüğün diğer uyuma da uymayacağı görüşü yanlıştır.
• Küçük ünlü uyumunda her ünlü kendinden önceki ünlüye uyar. Bu nedenle 1 ile 3., 2 ile 4. vb. ünlüler arasında uyum aramak doğru değildir. Yol-la-mış-tık sözcüğü, küçük ünlü uyumuna uymaktadır çünkü her ünlü kendinden önceki ünlüyle bu kural açısından uyumludur. 1 ile 3. ya da 1 ile 4. ünlüye bakılsaydı yuvarlak ünlüden sonra düz – dar (ı, i) gelemeyeceği için küçük ünlü uyumuna uymayan bir durum yaratılmış olacaktı.
• Türkçe bir sözcükte ilk hecede “a“, ikinci hecenin başında “b, m, v” ünsüzlerinden biri varsa ikinci hecede “u” ünlüsü bulunabilir. Bu sözcükler küçük ünlü kuralını bozar ama bu biçimdeki sözcüklerin kimileri Türkçedir: tabur, yamuk, savur-…
• “-yor, -ki, -ımtırak, -gil” eklerinin tek biçimi olduğundan küçük ünlü uyumunu da bu ekler kimi zaman bozar: geliyor, onunki, Oğuzgil, mavimtırak, dayımgil…
• Tek heceli sözcüklerde tek ünlü olduğu için ünlü uyumları aranmaz.
• Özel adlarda ve ünlemlerde ünlü uyumları aranmaz.
• Bir sözcüğün Türkçe olabilmesi için sözcüğün en azından iki ünlü uyu­muna da uyması gerekir.
• “-yor” eki küçük ünlü uyumuna her zaman aykırıdır.

Türkçenin Diğer Ses Özellikleri:

• Türkçe sözcüklerde iki ünlü yan yana gelmez. Bu durumla karşılaşan ünlülerin arasına kaynaştırma ünsüzleri girer: ağla-y-an, iki-ş-er…
• İki ünlünün yan yana bulunduğu sözcükler Türkçe değildir: saat, ait, tuluat…
• Türkçe sözcüklerde uzun ünlü bulunmaz, uzun ünlü barındıran sözcükler Türkçe değildir: âlem, kâğıt, âlim, askerî…
• Türkçe sözcüklerde “o, ö” ünlüleri sadece ilk hecede bulunur, “-yor” eki hariç bir sözcüğün ikinci ve diğer hecelerinde “o, ö” varsa sözcük Türkçe değildir: Kamyon hızla ilerliyordu.
• Türkçe sözcüklerin başında iki ünsüz bulunmaz. Başında iki ünsüz bulunan sözcükler Türkçe değildir: tren, spor, plan…
• Türkçede sözcük kökünde aynı ünsüz yan yana gelmez: Hiddet, kezzap, cadde, kelle, bakkal, kubbe, cellat, müddet, millet, hürriyet…
• Türkçe sözcüklerde bir hecede yan yana en fazla iki ünsüz bulunur: Türk, sırt…
• Türkçe sözcüklerin kökünde üç ünsüz yan yana gelmez: Artvin, arslan, sırtlan, sfenks, kontra…
• Türkçe sözcüklerin sonunda en fazla iki ünsüz yan yana bulunur: kork-, yırt-, denk, hişt…
• Türkçede “f, j, h” sesleri bir sözcükte bulunmaz. Yansımalar ve “hangi, hani, dahi, öfke, ufak, yufka, daha, ufalamak” sözcükleri bu kuralın dışındadır.
• Türkçe sözcükler “m, ğ, I, c, f, r, v, j, p, ş, h, n, z” ünsüzleri ile başlamaz. Bazı özel istisnalar hariç bir sözcük bu ünsüzlerden biriyle başlarsa sözcük Türkçe değildir. “Var-, vur-” gibi eylem kökleri, “var” sözcüğü, “parmak, pastırma, hangi, hani” gibi bazı sözcüklerle yansıma sözcükler bu kuralın istisnalarıdır.

İPUCU: Bu ünsüzleri “MoGoL CaFeR Ve JiP ŞeHNaZ” diye ezberleyebilirsiniz.

• Türkçe sözcüklerin sonunda “b, c, d” ünsüzleri, tek heceli bazı sözcüklerde anlam karışıklığını önlemek için hariç yer almaz: Sac / saç, ad / at, od / ot…
• Yabancı kökenli sözcükler Türkçeye geçerken “Türkçede sözcük sonunda “b, c, d, g” ününsüzleri olmaz.” kuralına uyarak “p, ç, t, k” ye dönüşür. Bu sözcüklerin sonunu “b, c, d, g” biçiminde yazmak yanlıştır: kitab, sebeb, etüd …
• Türkçede b sesinden önce n gelmez, m gelir. Bunun uygulanmaması yazım yanlışı oluşturur, onbaşı, binbaşı ve külhanbeyi sözcükleri birleşik sözcük olduğu için bu kuralın dışındadır.Pembe, kumbara, ambar, çember, kamber, perşembe…
• Bir sözcüğün Türkçe olup olmamasında sadece bir kural uygulanmaz. Sözcüğün Türkçe olması için pek çok farklı kurala uyması gerekir.

İPUCU:  Ses olaylarını bulabilmenin kolay bir yolu da sözcükleri ek ve köküne ayırmaktır. Bu nedenle biçim bilgisi (yapı bilgisi, ek – kök bilgisi) konusu iyice pekiştirilmelidir.

TIKLAYINIZ >>> 1. Ünlü Düşmesi (Hece Düşmesi)

TIKLAYINIZ >>>  2. Ünlü Türemesi

TIKLAYINIZ >>> 3. Ünlü Daralması

4. ÜNLÜ DEĞİŞİMİ
“Ben, sen” kişi zamirleri “-e” yönelme eki aldıklarında sözcüğün ünlüleri (e), “a” ya dönüşür: Ben-e…bana Sen-e…sana

UYARI:  Ünlü değişimi sadece bu iki sözcükte oluşur.

ÜNSÜZ DÜŞMESİ

• Sonunda “k” ünsüzü bulunan kimi sözcükler küçültme eki (-cik, -cek…) aldığında söz­cüğün sonundaki “k” ünsüzü düşer: minik-cik… minicik, ufak-cık… ufacık, yumuşak-cık… yumuşacık, sıcak-cık… sıcacık, sağlık-cak…sağlıcak
• Sonunda “k” ünsüzü bulunan kimi iki heceli bazı sözcükler “-I” yapım ekini aldıklarında ünsüz düşebilir: alçak-l-… alçal-, yüksek-l-… yüksel-, ufak-l-… ufal-, küçük-l-… küçül-
• Bazı bileşik sözcüklerde ünsüz düşebilir: ast-teğmen… asteğmen, üst-teğmen… üsteğ­men

6. ÜNSÜZ TÜREMESİ (İKİZLEŞME)

Yabancı kökenli kimi sözcükler “et-, ol-“ yardımcı eylemleriyle birleşik eylem oluşturduğunda birinci sözcüğün sonundaki ünsüz tekrarlanır: his-s-et-, hâl-l-ol-, zan-n-et-…
Bu kuralın dışında ünsüz türemesi örnekleri de vardır. Bu sözcükler çoklukla Arapça, Farsça tek heceli sözcüklerdir; bunlar çekim eklerini aldıklarında sözcüğün sonundaki ünsüzün aynısı türer: hak-k-ı, red-d-ine, hâl-l-ine...

UYARI: Yabancı kökenli bazı sözcüklerin içinde aynı ünsüzlerden bulunabilir. Bu durum ünsüz türemesi değildir: hiddet, müddet, mütehassıs…

7. ÜNSÜZ YUMUŞAMASI
Sonunda “p, ç, t, k” sert ünsüzlerinden biri bulunan sözcük, ünlü ile başlayan bir ek alırsa sözcüğün sonundaki sert ünsüz yumuşar; p, b’ ye; ç, c‘ ye; t, d‘ ye; k ise g ya da ğ‘ ye dönüşür. Yandaki tabloda ünsüz yumuşamalarına örnekler verilmiştir.

• çorap-ı > çorabı
• harç-ın > harcın
• git-en > giden
• renk-in > rengin

UYARILAR:

Ünsüz yumuşamasına “ünsüz değişimi” de denir.

Tek heceli sözcüklerin kimilerinde yumuşama olmaz: süt-ü, kaç-ınız, ip-in…
Tek heceli sözcüklerden bazıları türüne ya da durumuna göre yumuşar veya yumuşamaz.
Aç:  > Karnım acıktı, (isim) Sayfaları açıp bakalım, (fiil)
Geç: > Sınıfını geçenleri kutladı. Bize gecikeceğini söylediler.
Yabancı kökenli bazı sözcüklerde yumuşama olmaz: millet-i, hukuk-u, bank-ın, devlet-e, sepet-in, tazyik-i, yaşıt-ım...
Eylemlerden türetilmiş sözcüklerin kimilerinde yumuşama olmaz: konut-a, anıt-ın…
Özel adlarda konuşma dilinde görülen yumuşama yazıya yansıtılmaz: “Zonguldağa” diye söylenir ancak “Zonguldak’a” diye yazılır: Burçak’ın, Sînop’a…
Yabancı kökenli bazı sözcükler yumuşak ünsüzle biter, ek alınca ses değişimi olur; bu durum yumuşama değildir: Arkeolog … arkeologa, monolog-u… monologu
Yumuşak ünsüzlerle biten kimi sözcükler ek alınca yumuşamış gibi gö-rülebilir. Bu sözcüklere dikkat edilmelidir: Sacı, Hacca…
Sözcük köklerinin içinde yumuşama olmaz. Yumuşama, sözcüğün kök ve gövdesi ile ekten sonra oluşur: Kadın … (Yumuşama yok)

8. ÜNSÜZ SERTLEŞMESİ (ÜNSÜZ BENZEŞMESİ)

Sert ünsüzle (ç, f, h, k, p, s, ş, t) biten bir sözcüğe, süreksiz yumuşak ünsüzle (c, d, g) başlayan bir ek getirilirse bu ekin başındaki ünsüz benzeşme yoluyla sertleşir; c, ç‘ ye; d, t‘ ye; g, k‘ ye dönüşür. Yandaki tabloda ünsüz sertleşmesine örnekler verilmiştir.

UYARILAR: 

• Ünsüz setleşmesi sözcükle ek ya da ekle ek arasında görülür. Bir söz­cüğün kökünde ünsüz sertleşmesi olmaz: Muhtaç, matkap, kaşkol…
• Sertleşmeye uğrayan sesler verilirken “b” sesi de verilir fakat bu du­rum mümkün değildir. Türkçede “b” ünsüzüyle başlayan ek yoktur. Bu sesleri “bcdg” diye ezberlemeyiniz.
• Ünsüz yumuşaması kökün ya da ekin sonunda, ünsüz sertleşmesi ise ekin başında oluşur: böbrek-in… böbreğ-in (sözcüğün sonunda yumuşama), kır-ık-ın… kır-ığ-ın (ekin sonunda yumuşama) ; bat-dık-dan… bat-tık-tan (ekin başında sertleşme).
• “Üçgen, dörtgen” gibi sözcüklerde “g” sesinde sertleşme olmaz çünkü “gen” (kenar) ek değil; sözcüktür.
• Ünsüz sertleşmesine, yumuşak ünsüzün kendinden önceki sert ünsüze benzeyip sertleşmesi nedeniyle “ünsüz benzeşmesi” de denir.
• Birleşik sözcüklerde ünsüz sertleşmesi olmaz: Kurtböğazı, Akdeniz...
• Rakamlardan sonra gelen eklerde de sertleşme olur: 64’te, 1935’te
• Kısaltmalardan sonra gelen eklerde de sertleşme olur: TÜBİTAK’tan, SHAÇEK’te …
• “-cağız” ekinde sertleşme olmaz: çocukcağız, köpekceğiz
• Sert ünsüzle bitenözel adlarda sertleşme olur: Tokat’ta on yıl çalışmıştı.
• Bağlaç olan “da / de” sertleşmez: Gidip de dönmemek var.

9. N-M DEĞİŞİMİ (GERİLEYİCİ UNSUZ “SES” BENZEŞMESİ) YA DA ÇATIŞMASI

Türkçe sözcüklerde “b” den önce “n” gelmez, içinde “b”den önce “n” bulunan yabancı kökenli sözcükler Türkçeye geçerken “n” sesi “m” ye dönüşür: penbe… pembe, tanbur… tambur, çenber… çember…

UYARI:
“İstanbul, Safranbolu, onbaşı, binbaşı, sonbahar” gibi özel ad ya da birleşik sözcüklerde bu değişim görülmez.
Türkçe sözcüklerde de bu kural geçerlidir: saklambaç, dolambaç, çitlembik…

TIKLAYINIZ >>> 10. Kaynaştırma

TIKLAYINIZ >>> 11. Ulama

A) 1        B) 2        C) 3          D) 4       E) 5

2. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yazım yanlışı vardır?

A) istediği parayı vermedim diye bana gönül koymuştu.
B) Onu gönülden çıkarmıştı; ne para gönderiyordu, ne mektup.
C) Yaşlı adamın gönülünü kırmamaya özen gösteriyordu.
D) Filmlerimizde, zengin oğlan, yoksul kıza gönül verir.
E) Bahçesiyle gönül eğlendiriyor, kente arada bir iniyordu.

3. Aşağıdaki dizelerin hangisinde, yazım yanlışı yoktur?

A) Hadi koltukcuğum
Uzanalım bostanlara doğru
B) Hadi sobacığım hadi
Dağ yolunda gezelim
C) Hadi incecik masacığım
Cırcır böcekleri bekliyelim
D) Hadi yorgancığım hadi döşekciğim
Uyumayalım sabahlara dek
E) Hadi gel çık ortaya
Kendimizi saklamıyalım kendimizden

4. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde, yazım yanlışı yoktur?

A) Ben onunla yan yana oturmam, diye tutturdu.
B) Bir kez düşmeye gör, çevrende kimse kalmaz.
C) Güpe gündüz adamı tehdit etmişler.
D) Birden bire oturduğu yerden ayağa fırladı.
E) Binanın boya işi bizi adam akıllı yordu.

5. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde, yardımcı eylemin yazımıyla ilgili yanlışlık yapılmıştır?

A) Yanıma oturarak birtakım rivayetlerden bahsetti.
B) Benim yanına geldiğimi epeyce sonra farketti.
C) Kazayı bu kadar ucuz atlatmasına şükretti.
D) Arkadaşlardan topladığımız parayı reddetti.
E) Ara sokaklarda bir eskici dükkânı keşfetti.

6. Aşağıdaki cümlelerde, altı çizili sözcüklerin hangisinin yazımı yanlıştır?

A) Zavallı adam kahrından yataklara düştü.
B) Bu konudaki emrin Genel Müdür tarafından verildiği söyleniyor.
C) Deponun hacmi yönetmelikte öngörülenden küçükmüş.
D) Arkadaşlarını, bahtınız açık olsun, diyerek uğurladı.
E) Askerdeki oğulundan haber alamayınca Askerlik Şubesine başvurdu.

7. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde büyük harflerin kullanımıyla ilgili yanlışlık yapılmıştır?

A) Bizim Ali, askerde Çavuş olmuştu.
B) O gün Öğretmen Celal’i evinde bulamadık.
C) İstanbul efendilerinden biridir Naim Efendi.
D) Naciye Hanım, mahallenin sevgilisi olmuştu.
E) Bundan sonra Asım Bey ortalıkta görünmedi.

8. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde, “de” bağlacı, “-de” eki gibi yazılarak yazım yanlışı yapılmıştır?

A) Gazetede senin fotoğrafını gördüm.
B) Gazetede muhabir olarak çalışıyor.
C) Gazetede bir haberleşme aracıdır.
D) Gazetede okumuştum o haberi ben.
E) Gazetede çıkan ilanı gördünüz mi?

9. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde, “-ki” eki ya da “ki” bağlacının yazımı yanlıştır?

A) Seninki bugünlerde ortalıkta görünmüyor.
B) Neyseki kışlıklarımızı yanımıza almıştık.
C) Unutma ki her insanın bir kusuru vardır.
D) Gazetedeki haber daha ayrıntılı yazılmış.
E) Bir de baktım ki bütün arkadaşlar orada.

10. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde, ünsüz benzeşmesine uyulmadığı için yazım yanlışı yapılmıştır?

A) Bölgeye BM Barış Gücü gönderilmişti.
B) Birinci sınıftayken sabahçıydı, şimdi öğlenci oldu.
C) Sokağın iki yanında da kebapçı dükkânları vardı.
D) Türkiye, bölgenin silahdan arındırılmasını istedi.
E) Onun bu kadar çalışkan olduğunu kimse bilmiyordu.

11.
Erzurum’lu  Emrah (ölm. 1854)’ın,  Erzurum’un  Tambura köyünde doğduğu söylenmektedir.

I.                                 II.                             III.
Anadolu’da  Sivas, Kastamonu, Sinop, Konya gibi birçok şehirde dolaşmış, Niksar’da  ölmüştür.

IV.                                                                                                                                                    V.

Kesme işareti, bu parçadaki numaralanan sözcüklerin hangisinde yanlış, kullanılmıştır?

A) I.       B) II.      C) III.      D) IV.       E) V.

12.
Bu akşam keyfimiz yerinde
Günlük dertlerden sıyrılmışız
Bu dizelerdeki altı çizili sözcüklerde görülen ses özelliği, aşağıdakilerin hangisinde yoktur?

A) Bu tozlu yol az ilerde sola kıvrılıyor.
B) Yaşlı adam biraz sonra evine çağrılıyor.
C) Kuru yapraklar sağa sola savruluyor.
D) Aşırı sıcak altında buram buram terliyor.
E) Susuzluktan olacak, son yeşillik de kavruluyor.

13. Üçüncü kişi iyelik eki alan sözcüklerin sonuna “ile” getirilince, araya “y” koruyucu ünsüzü girer ve “ile”nin başındaki “i” ünlüsü düşer. Eklesen “ile”, büyük ünlü uyumuna uyar.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde, bu kurala örnek olabilecek kullanım yoktur?

A) Kitaplarıyla baş başa olmaktan zevk alıyordu.
B) Gözleriyle görmeden söylediklerime inanmadı.
C) Arabasıyla buraya gelirken kaza yapmış.
D) Akrabalarıyla aynı mahallede oturuyormuş.
E) Kapıyla percereyi daha yeni boyatmıştı.

14. Aşağıdaki dizelerin hangisinde, “ünsüz yumuşaması” için bir örnek vardır?

A) Benim aydınlık dünyamda serçeler
Hep birlikte uçardı
B) Benim aydınlık dünyamda kurbağalar
Bir yosunlu göl içindedir
C) Benim aydınlık dünyamda insanlar
Kendi hallerinde yaşarlar
D) Benim aydınlık dünyamda insanlar
İnsanlarla kavga ederler
E) Benim aydınlık dünyamda hayat
Bir çorap söküğüdür gider

15.
Güvercinler düştükçe aklıma
İnsan olduğumu hatırlıyorum
Bu dizelerde aşağıdakilerden hangisi için örnek yoktur?

A) Ünlü düşmesi
B) Ünsüz düşmesi
C) Ünlü daralması
D) Ünsüz yumuşaması
E) Ünsüz benzeşmesi

CEVAP ANAHTARI

1.C     2. C       3. B        4. A       5. B      6. E       7. A      8. C      9. B       10. D         11. A      12. D      13. E     14. E      15. B

1.” k” sesi ile biten bazı kelimelere küçültme ekleri (-cik, -cek) getirildiğinde bu kelimelerdeki “k” ünsüzü düşer:

• ufak – cık ►ufacık
• küçük – cük ► küçücük
• çabuk  – cak ► çabucak
• sıcak  – cık ► sıcacık

2. “k” ile biten kimi sıfatlara isimden fiil yapan “-I” eki getirildiğinde bu kelimelerdeki “k” ünsüzü düşer:

• alçak -1 ► alçalmak
• ufak -1 ► ufalmak
• küçük -1 ► küçülmek