A) içi kan ağlıyor
B) çok iyi kazanıyor
C) içi içine sığmıyor
D) işleri tıkırında gidiyor
E) herkesi kendi gibi görüyor

2. Aşağıdaki yargılardan hangisi, savunulan dü­şünce bakımından ötekilerden farklıdır?

A) Zaman her şeyi yok eder.
B) Zaman bütün yaraları sarar.
C) Zaman bütün acıları dindirir.
D) Zaman şifa veren bir ilaçtır.
E) Zaman hangi derde deva olmaz ki!

3.
I. Alçak yer yiğidi hor gösterir.
II. Bitli baklanın kör alıcısı olur.
III. Komşunun tavuğu komşuya kaz görünür.
IV. Alçak yerin tepeciği dağ görünür.
V. Körler memleketinde şaşılar padişah olur.
Bu atasözlerinden hangileri, savunulan düşün­ce bakımından birbirine en yakındır?

A) I. ve II       B) II. ve III.       C) III. ve IV.       D) IV. ve V       E) I. ve V.

4. Aşağıdakilerin hangisinde, “öğüt, ders verme” söz konusu değildir?

A) Boşa koysan dolmaz, doluya koysan almaz.
B) Kısmet gökten zembille inmez.
C) Gülü seven, dikenine katlanır.
D) Güneş balçıkla sıvanmaz.
E) Elden gelen öğün olmaz, o da vaktinde bulun­maz.

5. Bir toplumun kültür durumu bilinmeden, o toplum da yaratılan bir sanat eserinin değeri hakkında herhangi bir hüküm verilemez.
Aşağıdakilerden hangisi, savunulan düşünce bakımından bu cümleye en yakındır?

A) Bir sanat eserini yargılamak için, belirli bir kül­türel düzeye ulaşmış olmak gerekir.
B) Kültürlü sanatçılar, eserleriyle, toplumların sa­nat zevkini geliştirmek zorundadır.
C) Bir sanatçının kültürel düzeyi, içinde yaşadığı toplumun kültürel düzeyinden uzak olmamalı­dır.
D) Bir sanat eserinin değeri hakkında yargıya var­mak için, o eserin oluşturduğu toplumun kültü­rel düzeyini bilmek gerekir.
E) Yetkin sanat eserleri, ancak kültür düzeyleri yüksek olan toplumların sanatçıları tarafından yaratılabilir.

6. Bir insanın kişiliğini, giyimine bakarak ölçmek doğ­ru değildir.
Bu cümlede anlatılmak istenen, aşağıdakiler­den hangisidir?

A) Dış görünüşü iyi olmayanın, kişiliği gelişmemiş­tir.
B) Kişilikli insanlar giyimlerine özen göstermezler.
C) Bir insan hakkında giyimine bakarak karar ve­rilmez.
D) Kötü bir giyim, iyi bir tavsiye mektubu sayılmaz.
E) Kişinin saygın oluşunda, giyimin payı büyüktür.

7. Şiirin konuları hiç eksik olmayacaktır; çünkü dün­ya o kadar büyük, o kadar zengin, yaşam o kadar değişik manzaralı ki!..
Bu cümlede vurgulanmak istenen düşünce, aşağıdakilerden hangisidir?

A) Şiirin konusunu doğal zenginliklerin belirleye­ceği
B) Her şeyin, şiirin konusu olabileceği
C) Şiirin yapısında, değişik manzaralara yer veri­lebileceği
D) Dünyanın büyüklüğüyle şiir arasında ilişki kuru­labileceği
E) Şiir konularının hiç eksik olmaması için, zaman zaman doğaya yönelmenin gerekliliği

8. İyi insan, toplumun üzerine titrediği değerleri sa­hiplenen ve bunlara uyum sağlayan kişidir.
Bu cümleye göre “iyi insan”, aşağıdakilerden hangisidir?

A) Toplumsal değerleri duygularıyla yorumlayabilen
B) Yurttaşlık bilinci üst düzeyde olan
C) Toplumun önünde giden, toplumu yönlendirebilen
D) Toplumun çıkarlarıyla kendi çıkarlarını özdeşleştiren
E) Toplumun değerlerini benimseyen, toplumla bü­tünleşen

9. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde, “azımsama” söz konusudur?

A) Bu parayla iş mi yapılırmış?
B) Bunca sıkıntıya katlanabilir misin?
C) İnsan bu şekilde azarlanır mı?
D) Ne kadar çalışırsan çalış, takdir eden mi var?
E) Benim işlerimi yürütmek sana mı kalmış?

10. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde, “beğenme, takdir etme” dile getirilmiştir?

A) Sen buralara kadar gelir miydin?
B) Siz onu bir de şiir okurken görmeliydiniz!”
C) İnsanlar başkalarının hakkını da gözetmelidir.
D) Festival şenliklerinde yabancılar çok eğlendi.
E) İnsanlar güldü mü, ne güzel, ne sevimli olu­yorlar.

11. Aşağıdaki cümlelerden hangisi, kaygılı bir in­sanın durumunu yansıtmaktadır?

A) Bütün tedavi yollarını denedik, yapılacak bir şey kalmadı.
B) Fiyatlar hızla artıyor, nasıl geçineceğiz bu hayat pahalılığında!
C) Bizim bu başarıları yatarak mı elde ettiğimizi sanıyorsun!
D) Bana bu kadar iyi davranacağını hiç düşün­memiştim.
E) Güzel olan şeyler karşısında duygulanmayan bir insanın ruh sağlığından kaygı duyarım.

12. Aşağıdaki dizelerin hangisinde, “zamana bağlılık” söz konusudur?

A) Benim ahlarıma gülüp duruyor
B) Aklımı başımdan alıp duruyor
C) Yâr gelip geçince yanıp duruyor
D) Benim gönlüm sende kalıp duruyor
E) Arada haberi gelip duruyor

13. (I) “Boş Beşik” türküsü 20 dizelik bir halk badadı­dır. (II) Ballad, üç beş satırlık bir açıklamadan sonra bağlama eşliğinde çalınır söylenir. (III) Boş Beşik’i, geleneği sürdürmek için seçtim ve oyunlaştırdım. (IV) O boş, görkemli tiyatroların beklediği bu oyun olmalı, diye düşündüm. (V) Ne var ki, oyun bugüne kadar hakkı olan sahneyi bulamadı.
Bu parçanın numaralanan cümlelerinden hangisinde, “yakınma” vardır?

A) I.        B) II.       C) III.       D) IV.      E) V.

14. Aşağıdakilerden hangisinde, “cümleyi söyleye­nin duyguları” da yer almıştır?

A) Burada üç çınar ile iki akasya vardı.
B) Gelip geçenler bu ağaçların gölgesinde dinle­nirdi.
C) Bu ağaçların nasıl yetiştiğini hiç kimse bil­mezdi.
D) Ben kendimi bildim bileli buradadır bu ağaçlar, derdi babam.
E) Bir süre önce bu canım ağaçları kökünden kestiler.

15. Aşağıdaki dizelerden hangisinde, “yalnızlık tema’sı” öne çıkarılmıştır?

A) Ne dost sevgisi ne yâr sevgisi
Ne varsa hepsini bırakıp gitmek ister
B) Ne alnında dolaşan bir dost eli
Ne yardım isteyecek kimsesi vardı
C) Ne kaldırımlar kadar seni anlayan olur
Ne senin anladığın kadar kaldırımları
D) Ne kin artık ne garez ne hırs ne tamah
Bir mutluluk içinde kalbim, aydınlık rahat
E) Ne tabanda sızı ne kafada düşünce
Ne ekmek kavgası artık, hepsi kaldı geride

CEVAP ANAHTARI
1. A      2. A      3. D     4. A     5. D     6. C       7. B     8. E     9. A     10. B      11. B     12. C     13. E     14. E     15. B

A) Köye birkaç kilometre kala arabamız bozuldu.
B) Buzdolabı çalışmadığı için yemekler bozulmuş.
C) Çocuklar yaptığım uyarı nedeniyle fena halde bozuldu.
D) Ağır bir hastalıkla sararmış, solmuş, bozulmuş­tu.
E) Bozulan ordu birliklerini toplamaya çalışıyordu.

2. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili söz­cük, deyim içinde kullanılmamıştır?

A) Korktuğumuz başımıza geldi; trafik polisi ara­bayı çevirdi.
B) işte korktuğumuza uğradık; akaryakıta yine zam gelmiş.
C) Ben başımdan korkarım, öyle işlere girişemem doğrusu, dedi.
D) Bu fırtınadan gözüm korktu, yola çıkmaya ce­saret edemedim.
E) Halıya vuran gölgemden korktuğumu perdeyi çekince anladım

3. “Kara” sözcüğü, aşağıdakilerin hangisinde, “Bu para anamın ak sütü gibi helaldir.” cümlesindeki “ak” sözcüğünün anlamca karşıtıdır?

A) Kara haber tez duyulur.
B) Kara gündür, gelir geçer.
C) Kara haber, getireni de yaralar.
D) Kara gözlüm efkarlanma gül gayri.
E) Kara bahtım, kör talihim, bana neler etti.

4. “Gül sen, gülün olayım…”
Bu dizedeki altı çizili sözcükler arasında görü­len ilişkinin benzeri, aşağıdakilerden hangi­sinde yoktur?

A) Ona, yaz gelince gelmesini yaz.
B) Ak günler görmelidir bu yüzü ak insanlar.
C) Saçın gül yapraklarını, üstüne sırma saçın.
D) Havuzda yüz kişi birden yüzüyordu.
E) Bir buse al, al yanaktan.

5.
I. Kızılırmak aldın, allı gelini.
II. Dağ başını duman almış.
III. Yağmur yağdı sel aldı, rüzgâr esti yel…
IV. Yeni mektup aldım gül yüzlü yârdan.
V. Üsküdar’a gider iken aldı da bir yağmur.
“Almak” sözcüğü, bu cümlelerde kaç değişik anlamda kullanılmıştır?

A) 1           B)2             C) 3               D) 4          E) 5

6. “Üst” sözcüğü, aşağıdaki cümlelerin hangisin­de ötekilerden farklı anlamda kullanılmıştır?

A) Masanın üstünde çiçekleri solmuş bir vazo var­dı.
B) Paranın üstünü almadan dükkândan çıkmış.
C) Bahçedeki kulübenin üstü sazlarla örtülmüştü.
D) Pijamasını katladı, yatağın üstüne koydu.
E) Paketleri, girişteki sehpanın üstüne bırakmam istendi.

7. “Mal etmek” sözü, aşağıdaki cümlelerden han­gisine ötekilerden farklı bir anlam katmıştır?

A) Köyden kente göçenler, şehir kültürünü kendi­lerine kolay mal edemiyorlar.
B) Kendimize mal edemediğimiz düşüncelerle ça­tışmamız kaçınılmaz oluyor.
C) Semt pazarlarına gideceğimiz için alışverişimi­zi ucuza mal edemiyoruz.
D) Dilimiz, Arap ve Fars dillerinden gelen sözcük­leri kendine mal edemedi.
E) Batı düşüncesini, iki yüz yıldır kendimize bir türlü mal edemedik.

8.
I. 1940’lı yıllarda II. Dünya Savaşı’nın patlayaca­ğı belliydi.
II. Su boruları patladığı için şehre su verilemedi.
III. Salondakiler can sıkıntısından patlamak üze­reydiler.
IV. Biraz sonra büyük bir fırtına patlayacak.
V. Sıcaklık artınca, salonu süslemek için asılan balonlar patladı.
“Patlamak” sözcüğü, bu cümlelerden hangile­rinde aynı anlamda kullanılmıştır?

A) II. ve IV B) I. ve IV. C) II. ve V. D) III. ve V. E) IV. ve V.

9. “Yapmak” sözcüğü, aşağıdaki cümlelerin han­gisinde “nitelik kazandırmak” anlamında kullanılmıştır?

A) Senden aldığı arsaya üç katlı bir bina yapmış.
B) Uzun zaman kapalı yerde kalmak baş ağrısı ya­pıyor.
C) Yaklaşan bayram için iki gündür temizlik ya­pıyor.
D) Merak etme, onu iyi bir sporcu yapacağım.
E) Onun her istediğini yaparsan iyi insan olursun.

10.
Deniz yırtılır kimi zaman.
Bilmezsiniz kim diker;
Ben dikerim!
Aşağıdakilerin hangisinde altı çizili söz, bu dizelere “kimi zaman” sözünün kattığı anlama uzak düşer?

A) Ara sıra deniz kıyısına iner, orada güneşlenir­dim.
B) Zaman zaman canım sıkılır, ne yapacağımı bilemezdim.
C) Bazen kendimden geçer, saatlerce avare avare dolaşırdım.
D) Arada bir tembellik etmek gelirdi içimden, ama yapamazdım.
E) Çoğu zaman çalışmaya dalar, yemek yemeyi bile unuturdum.

11. Aşağıdaki cümlelerin hangisine altı çizili sö­zün kattığı anlam, ötekilerden farklıdır?

A) Bu iş sürse sürse üç saat sürer.
B) Bu odun gelse gelse on kilo gelir.
C) Bu yol taş çatlasa iki saat sürer.
D) Çocuk gitse gitse parka gider.
E) Bu araba etse etse elli milyon eder.

12. ‘Ta” sözcüğü, aşağıdaki cümlelerin hangi­sinde, “yeter” sözcüğünün eş anlamlısı olarak kullanılmıştır?

A) Yeter ki bir gün bana ta derinden gel desin.
B) Ta ki sabah oldu, o zaman çenesi kesildi.
C) Anlatmaktan usanmam, ta ki herkes anlasın.
D) Bu kitabı ta Ankara’dan getirttim.
E) Beni buraya çağıran ta kendisiydi.

13. “İnceden inceye” sözü, aşağıdaki cümlelerin hangisinde ötekilerden farklı anlamda kullanılmıştır?

A) Gece yarısı kapı tıklamış, inceden inceye bir çocuk sesi duyulmuştu.
B) Ailesini, sağlık durumunu, kazancını inceden inceye soruyordu.
C) İnceden inceye düşünmüş, eşyalarını yerli ye­rine koymuştu.
D) İnceden inceye araştırmış, ödevlerini yapıp bitirmişti.
E) Dizinin dibine sokulmuş, inceden inceye yü­zünü incelemeye başlamıştı.

14. “Küçük” sözcüğü, aşağıdaki cümlelerin han­gisinde nitelik bildirmez?

A) Meydandaki küçük kalabalığa şaşkın şaşkın bakıyorduk.
B) Böyle küçük bir sorunu o kadar büyütmenize gerek yoktu.
C) Yazısı o kadar küçük ki okumakta güçlük çe­kiyorum.
D) Sana iki odalı, küçük bir ev gerekli.
E) Küçük bir kız, konuklara çiçek sundu.

15. Somut anlamlı bir sözcük, anlam genişlemesi yoluyla, soyut anlamda da kullanılabilir. Örneğin, somut anlamıyla bir renk adı olan “kara” sözcü­ğü, “kötü, uğursuz” anlamıyla soyut anlam da ka­zanabilir.
Böyle bir anlam değişmesini örneklendiren sözcük aşağıdakilerden hangisinde vardır?

A) Kaymakam içeri girince birden köpürdü.
B) Onun, bizi tekrar arayacağından kuşkum yok.
C) Sabahın ilk aydınlığıyla horoz sesleri duyulu­yordu.
D) Yangın, konu komşunun yardımıyla söndürül­dü.
E) Havalar ısınınca toprakta bir harekettir başla­dı.

CEVAP ANAHTARI
1. A    2. E    3. D     4. B    5. D    6. B     7. C     8. B     9. D     10. E     11. D     12. C    13. A     14. E     15.A

A)    Bu haber amcamı büsbütün yıkmıştı.
B)      Barışmaları için çok çırpındım. ama olmadı.
C)      Türkü söyleyen çocuğun yanık bir sesi vardı.
D)      Makinenin kayışı kopunca işlerimiz yarım kaldı.
E)      Bu davranışlarından dolayı ona çok kırılmıştım.

2. “Ağır”  sözcüğü, aşağıdaki cümlelerin  hangi­sinde deyim içinde kullanılmıştır?

A)     Ağır ağır bastırıyordu akşamın karanlığı.
B)      Ağır işittiği için söylenenleri anlamıyordu.
C)      Masa ağırdı; iki kişi onu zor taşıdık.
D)      Ağır ve sisli bir havada yola çıktık.
E)       Sizden aldığım yağın ağır bir tadı vardı.

3.  Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “ayak” söz­cüğü, “terim” olarak kullanılmıştır?

A)   Ayağı olmayan göllerin tuz oranı yüksektir.
B)     Hemen ayağına bir pantolon çekerek dışarı çıktı.
C)     Zavallı çocuğun ayağında bir pabuç bile yoktu.
D)     Bu sehpanın ayakları ötekinden yüksek.
E)     Onun amacı, bu işte, bizim ayağımızı kaydırmak.

4.  “Karşı” sözcüğü, aşağıdaki  cümlelerin   hangi­sinde ötekilerden farklı anlamda kullanılmıştır?

A)    Karşı görüşte olanları da dinlemek isteriz.
B)     Sobanın karşısına geçip kış keyfini çıkarırdık.
C)     Şu karşı binada kimler oturuyor, biliyor musu­nuz?
D)    Şu karşıki bayırda verdim kuzuyu kurda.
E)      Evimizin karşısında iki katlı bir bina vardı.

5. “Yine” sözcüğü, aşağıdaki cümlelerin hangisin­de ötekilerden farklı anlamda kullanılmıştır?

A)      Yine gönül verdim bir vefasıza.
B)       Seni görünce yine o günlerimi hatırladım.
C)       Okullar açıldı, yine yollar cıvıl cıvıl.
D)       Yine işlerimize karışmaya başladı.
E)       Bunca zarara girdi, yine bildiğinden şaşmıyor.

6. “Bir de” sözü, aşağıdaki cümlelerin hangisine, ötekilerden farklı anlam katmıştır?

A)  Bir de akıl vermeye kalkmasın mı, tepem attı.
B)  Yaramazlık yaptığı yetmezmiş gibi, bir de gülüyor.
C)  Onun neler çektiğini bir de kendisine sormalıydınız.
D)  Çalışmam gerekiyor, bir de hastayım; onun için tiyatroya gelemem.
E)  Kıt kanaat geçinirken bir de hastalıklarla boğuşmak zorunda kaldı.

7. “Şöyle böyle”  sözü, aşağıdaki cümlelerin han­gisine, ötekilerden farklı anlam katmıştır?

A)   Şöyle böyle yirmi yıldır bu işte çalışıyorum.
B)   Bu maaşla şöyle böyle idare edip gidiyorum.
C)   Daha, şöyle böyle beş yıl çalışmam gerekiyor.
D)   Oğlumun okulu bitirmesine şöyle böyle iki yıl var.
E)    Bir kilo eti, şöyle böyle bir haftada tüketiyoruz.

8. Bir başıma olsam gam yemez idim.
Bir ben değil bütün iller perişan
Bu dizelerdeki “bir” sözcükleriyle aynı anlama gelen sözcükler, aşağıdakilerin hangisinde vardır?

A)      Buraya yalnız gelmesi gerektiğini biliyor.
B)     Sen git, yalnız o da arkandan gelsin.
C)     Ancak, iki aylık kirayı peşin istiyorlar.
D)     Kendisinden çok küçük biriyle kavga etmiş.
E)     Tek başına yalnız o böyle bir işi başarabilir.

9.
I. Bu davranışlarına hiçbir anlam veremiyorum.
II. Fidan kuruduktan sonra toprağı sulamanın an­lamı yok.
III. Bana yakınlık göstermesinin anlamını yeni ye­ni kavrıyorum.
IV. Törende, günün anlamını belirten konuşmalar yapıldı.
V. Bana bu kadar acı çektirdikten sonra özür dile­mesinin ne anlamı var!
“Anlam” sözcüğü,  bu cümlelerden hangilerin­de, “gerek, lüzum” yerine kullanılmıştır?

A) I. ve II.                  B) II. ve III.                C) III. ve IV.          D) IV. ve V.            E) II. ve V.

10. “Keskin” sözcüğü, aşağıdaki cümlelerin han­gisinde, “etkileyici, sert” anlamında kullanıl­mıştır?

A)     Kadının keskin sesi kulağımızı tırmalıyordu.
B)      Keskin bir viraj dönüyorduk ki karşımıza bir araba çıktı.
C)     Onu keskin bir bıçakla ancak kesebilirsiniz.
D)     Keskin bir soğukla mücadele ediyordu.
E)     Keskin nişancılardan bir tim oluşturdular.

11.  ” Alabildiğine iyi niyetli, becerikli, akıllı insanlardı hepsi.”
Altı çizili sözcüğün bu cümleye kattığı anlam, aşağıdakilerden hangisinde vardır?

A)   Hallerinden, bu ılık havada bile üşüdükleri an­laşılıyordu.
B)    Başını yastığa koyar koymaz, rüyasında ken­disini bir havuzun başında buldu.
C)    Genç kadın, lapa lapa yağan karın altında uzun süre yürüdü.
D)    Rıhtım merdivenlerine geldiği zaman sıcak adamakıllı bastırmıştı.
E)   Yağmurdan ıslanmamak için bisikletini hızlan­dırdı.

12. Aşağıdaki  cümlelerin  hangisinde altı  çizili sözcük, deyim içinde kullanılmamıştır?

A)     Söylediklerinizin içinde kaleme gelecek bir söz yok ki, ne yazayım!
B)     Sıradan bir kişi gibi görünürdü, ama dilekçe yazarken kaleminden kan damlardı.
C)    Edebiyatımızın usta kalemlerinden oluşunu, yaşam zenginliğine ve çok çalışmasına borç­luydu.
D)    Bazı kişilerin bu belgeler üzerinde kalem oy­nattıkları anlaşılıyor.
E)  Türkiye’de kalemiyle geçinen kişi sayısı, an­cak bir elin parmakları kadardır.

13.  Yaşlı adamın anlattıklarına şaştım kaldım doğ­rusu.
Altı çizili sözün bu cümleye kattığı anlam, aşağıdakilerin hangisinde vardır?

A)    Gerçekleri söylersek, bize yardım edecekmiş.
B)    Öykülerimin konusunu  yaşanmış gerçekler­den alıyorum.
C)    Sana söyledikleri hiç de gerçeği yansıtmıyor.
D)    Gerçeği söylemek gerekirse, ne olup bittiğini anlamamıştım.
E)   Pek kolay olmasa da gerçeği söylemekten kaçınmayacağım.

14.  Aşağıdaki cümlelerin  hangisine,  altı  çizili sözcüğün kattığı anlam, ötekilerden farklıdır?

A)    Hadi bir sefer daha affettim seni.
B)    Bu kitabı defalarca okumak istiyorum.
C)   Tam dört kez geçtim kebapçının önünden.
D)    Bugüne kadar bir kere bile tatil yapmadım.
E)    Düşenin dostu olmaz, hele bir yol düş de gör.

15. 
I.  Oysa, ben o gün evde ders çalışıyordum.
II.   Meğer o da aynı otelde kalıyormuş.
III.  Nitekim sözünün eri olduğunu hepimize gös­terdi.
IV. Halbuki, geziye katılmayacağını telefonla bil­dirmişti.
V. Mademki istemiyor, siz de fazla ısrar etmeyin.
Bu cümlelerin hangilerinde altı çizili sözcük­lerin cümleye kattığı anlam aynıdır?

A) I. ile IV.                B) II. ile V.                  C) I. ile V.              D) III. ile V.                E) II. ile IV.

CEVAP ANAHTARI
1. D     2. B     3. A     4.A     5. E     6. C     7. B     8.E      9. E      10.D     11.D     12. C    13. D    14. B     15. A

• Yağmur çok yağdığı için (neden) barajlardaki su seviyesi yükseldi (sonuç). 
• Onunla konuşmamız güç olduğundan (neden) derdimizi içimize atıyorduk. (sonuç)
• Burada evlerin çatılarının bu şekilde yapılmasının nedeni,(neden)  karın bu bölgeye çok yağmasıdır. (sonuç)

ÖRNEK SORU (LYS-2010)

Aşağıdaki dizelerin hangisinde eylem, nedeniyle birlikte verilmiştir?

A) İnsan balıklama dalmalı içine hayatın, Bir kayadan zümrüt bir denize atlarcasına
B) Uzandın mı bir kez sımsıcak kumlara, Dinleneceksin bir kum tanesi, bir yaprak gibi
C) Kederi de yaşamalısın bütün benliğinle Acılar da sevinçler de olgunlaştırır insanı
D) Yaşadın mı yoğunluğuna yaşayacaksın bir şeyi Koklamaktan bitkin düşmüşçesine bir çiçeği
E) İnsan bütün güzel müzikleri dinlemeli alabildiğine Tüm benliği seslerle, ezgilerle dolarcasına

ÇÖZÜM:

C seçeneğindeki “Kederi de yaşamalısın bütün benliğinle/Acılar da sevinçler de olgunlaştırır insanı” dizelerinde eylem, nedeniyle birlikte verilmiştir.
— İnsan kederi, üzüntüyü, acıyı niçin bütün benliğiyle yaşamalıdır?
— Çünkü acılar da sevinçler de olgunlaştırır insanı.

Cevap C

Şu cümlelere dikkat edelim:

• I. Gerçek sanatçı, eserini oluştururken başka bir kişiliğe bürünür ve anlatacaklarına kendi duygularını katmaz.
• II. Bir kişiyi sanatçı yapan unsur, gerçekleri kendi bakış açısıyla, duygu ve düşünceleriyle yorumlamasindaki ustalığında gizlidir.

Yukarıdaki cümleler anlamca birbiriyle çelişen düşünceler içermektedir. I. cümlede gerçek sanatçılığın nesnellikle, II. cümlede ise öznellikle gerçekleşeceği ileri sürülmektedir.

ÖRNEK SORU
(I) Konu “kitap” oldu mu herkes bir şeyler söylüyor. (II) Bana ters gelen bir görüş ise bugünlerde oldukça yaygın. (III) O da şu: Kitap konusunda yetişkin ve çocuk ayrımı yapılamaz. (IV) Çünkü iyi bir çocuk kitabı, mutlaka yetişkinlere de seslenir. (V) Bu düşüncenin doğruluğuna inanmıyorum. (VI) Nedeni de şu: Çocukların severek okuyacakları nitelikli bir kitap, yetişkinlere pek bir şey söylemeyebilir ya da yetişkinlerin severek okuyacağı bir kitap, çocukları hiç de heyecanlandırmayabilir.

Yukarıdaki numaralanmış cümlelerden hangileri, “çocuklarla yetişkinlerin aynı kitaplardan hoşlanmayacağı” düşüncesine ters düşmektedir?

A) I. ve III.
B) I. ve IV.
C) I. ve VI.
D) III. ve IV.
E) IV. ve VI.

ÇÖZÜM: Çocuklarla yetişkinlerin aynı kitaplardan hoşlanmayacağı düşüncesine ters düşen, bu düşünceyle çelişen bir görüş çocuklarla yetişkinlerin aynı kitaplardan hoşlanabileceği yargısını içermelidir. Bu yargı “Kitap konusunda yetişkin ve çocuk ayrımı yapılamaz.” ile “İyi bir çocuk kitabı, mutlaka yetişkinlere de seslenir.” cümlelerinde vardır.

Cevap D

Deyim aktarması: Bir kavramın ya da varlığın, benzerlik ilişkisinden ötürü başka bir kavramı ya da varlığı karşılar duruma gelmesine deyim aktarması denir. “Aslanlarımız Çanakkale’de, Yemen’de, Sarıkamış’ta korkusuzca savaşıyordu.” cümlesindeki “aslanlarımız” kelimesinde deyim aktarması vardır. Bu cümledeki “aslan” kelimesi nitelik yönünden benzerlik ilişkisi kurularak “asker” kelimesinin yerine kullanılmış, başka bir deyişle bir varlık benzerlik ilişkisinden ötürü başka bir varlığı karşılar durumu gelmiştir.

Deyim aktarmaları beş şekilde karşımıza çıkar:

• İnsandan doğaya aktarma,
• doğadan insana aktarma,
• doğadan doğaya aktarma,
• somuttan soyuta aktarma,
• duyular arası aktarma.

1. İnsandan doğaya aktarma: Bu tür aktarmaların yerleşik dildeki en yaygın kullanımları, baş, burun, boğaz, göz gibi organ adlarının doğadaki bazı varlık ve kavramları karşılamak için de kullanılması şeklinde karşımıza çıkar. Söz gelimi ilk anlamıyla “Alınla üst dudak arasında bulunan, çıkıntılı, iki delikli koklama ve solunum organı“nı karşılayan “burun” kelimesi, şekilsel benzerlikten ötürü “Karanın, özellikle yüksek ve dağlık kıyılarda, türlü biçimlerde denize uzanmış bölümü”nü de karşılar duruma gelmiş, böylece bu kelime asıl anlamının dışında başka bir anlamı da karşılar duruma gelmiştir.

İnsandan doğaya aktarma, insana özgü fiziksel ve ruhsal niteliklerin doğadaki varlıklara aktarılması şeklinde de gerçekleşebilir.

• Ağaçlar baharın gelişini kutluyordu.

İnsandan doğaya aktarmanın olduğu bu tür kullanımlar, edebî sanatlar bağlamında kapalı istiare ve kişileştirme (teşhis) terimleriyle karşılanmaktadır.

2. Doğadan insana aktarma: Doğadaki nesnelerinin adlarının ve niteliklerinin insanlar için kullanılmasına “doğadan insana aktarma” denir. Bu tür aktarmalarda amaç genellikle ya birisine hakaret ekmek (eşek, maymun, öküz, keçi; kereste, odun vb.) ya da birisini övmektir (sevgili için fidan, gül, çiçek; askerler için aslan sözcüğünü kullanmak vb.).

3. Doğadaki nesneler arasında aktarma: Bu tür aktarmaların en önemlileri şunlardır:

• a. Hayvandan bitkiye aktarma: > aslanağzı > kuşburnu > katırtırnağı
• b. Hayvandan hayvana aktarma: >köpekbalığı > danaburnu (böcek)
• c. Hayvanlardan gök cisimlerine, alet, eşya ve yiyeceklere aktarma: > Büyükayı (yıldız kümesi) > kargaburnu (alet) > bülbülyuvası (tatlı)

4. Somuttan soyuta aktarma (somutlaştırma): Somut anlamlı kelimelerin benzerlik ilişkisi kurularak soyut kavramları ve durumları karşılar hâle gelmesine somuttan soyuta aktarma denir. Bu tür aktarmalarda soyut kavram ve durumlar, somut anlamlı sözcüklerden yararlanılarak somutlaştırılır. Somutlaştırma en yaygın biçimde deyimlerde kullanılır. Kabına sığmamak, diken üstünde oturmak, iğneyle kuyu kazmak, ipin ucunu kaçırmak gibi deyimlerde somut anlamlı kelimeler kalıplaşarak soyut durumları anlatmış, bir başka deyişle soyut durumlar somut anlamlı kelimelerle ifade edilerek, bunlar somut bir durum gibi elle tutulur gözle görülür hâle getirilmiş, yani somutlaştırılmıştır.

5. Duyular arası aktarma: Farklı duyularla ilgili niteliklerin aynı söz öbeği içinde kullanılmasına duyular arası aktarma denir. Söz gelimi “sıcak” sıfatı dokunma duyusuyla ilgilidir. Bu kelime, görme duyusuyla ilgili olan “renk” kelimesiyle bir arada kullanıldığında (sıcak renkler), sıcaklık kavramı dokunma duyusuyla değil de görme duyusuyla algılanabilecektir özellikmiş gibi anlatılmış olur. Benzer kullanımlar “acı çığlık, keskin koku, tatlı söz” gibi söz öbeklerinde de görülebilir.

Not: Deyim aktarması ile Ad aktarmasını birbiri ile karıştırmayın:

Ad aktarması: Bir kavramın ya da varlığın, benzerlik dışındaki bir anlam ilgisinden ötürü başka bir kavramı ya da varlığı karşılar durumu gelmesine ad aktarması denir. Ad aktarmasıyla deyim aktarması arasındaki terk fark, ad aktarmasında asıl anlatılmak istenenle onun yerine kullanılan kelime arasında benzerlik dışında bir anlam ilgisinin bulunmasıdır. Deyim aktarmasında benzerlik ilgisi varken ad aktarmasında iç-dış, parça-bütün, yer-kişi, sanatçı-eser, somut-soyut gibi benzerlik dışındaki anlam ilgileri vardır.

ÖRNEK SORU (ÖSS – 2001)

(I) Sonbahar, kendisinden sonra gelecek kış mevsiminin gizli telaşını yaşatıyor doğaya. (II) Amasra’da bir Roma yapıtı olan Kuşkayası Yol Anıtı sarı bir örtüyle kaplanıyor. (III) Hasankeyfteki Artukoğulları zamanından kalma cami, minaresindeki son leyleği yolcu ediyor. (IV) Kaçkarlarda yağmur fazla mesai yapmaya başlıyor. (V) Bolu Dağları’nda, Istrancalarda gezinirken yerlerde ağaç gövdelerinin hüzünlü yüzlerini, acılı bakışlarını görüyoruz.

Bu parçada numaralanmış cümlelerin hangisinde insana özgü bir nitelik doğaya aktarılmamıştır?

A) I.                B) II.                C) III.       D) IV.             E)V.

ÇÖZÜM: Bu parçadaki I, III, IV ve V. cümlelerde insana özgü nitelikler doğaya aktarılmıştır.

•  I. cümle  Sonbahar, kendisinden sonra gelecek kış mevsiminin gizli telaşını yaşatıyor doğaya.
• III. cümle Hasankeyfteki Artukoğulları zamanından kalma cami, minaresindeki son leyleği yolcu ediyor.
•  IV. cümle  Kaçkarlarda yağmur fazla mesai yapmaya başlıyor.
•  V. cümle Bolu Dağları’nda, Istrancalarda gezinirken yerlerde ağaç gövdelerinin hüzünlü yüzlerini, acılı bakışlarını görüyoruz.

Cevap B

ÖRNEK SORU (ÖSS – 2009 Ed-Sos)

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “Papatyalar, badem ve eriklerden akıllı davrandı ve ‘üçüncü cemreye’ aldanmayıp sabırla bekledi.” cümlesindekine benzer sanatlı bir söyleyiş vardır?

A) Eskiden Beyoğlu, iyi kötü her şeyiyle Batı uygarlığının simgesiydi.
B) Beyoğlu bir zamanlar yalnız Türkiye’de değil, yakın doğuda da çok ünlüydü.
C) Beyoğlu, Türkiye’nin kültür başşehrinin önemli yerlerinden biri olma özelliğini bugün de korumaktadır.
D) İstenirse Beyoğlu yine eski saygınlığına, eski güler yüzlülüğüne ve çekiciliğine kavuşturulabilir.
E) Eskiden İstanbullular, Beyoğlu’na çıkarken derlenir toplanırlar, giyimlerine özen gösterirlerdi.

ÇÖZÜM:

“Papatyalar, badem ve eriklerden akıllı davrandı ve ‘üçüncü cemreye’ aldanmayıp sabırla bekledi.” cümlesinde insana özgü “akıllı davranmak” ve “sabırla beklemek” nitelikleri insan dışındaki bir varlık olan papatyalara aktarılmıştır. Benzer bir sanatlı söyleyiş D seçeneğinde vardır: İstenirse Beyoğlu yine eski saygınlığına, eski güler yüzlülüğüne ve çekiciliğine kavuşturulabilir.

Cevap C

2. Anlam daralması: Bir kelimenin daha önce anlattığı şeyin ancak bir bölümünü, bir türünü anlatır duruma gelmesine, genel anlamdan özel anlama geçmesine anlam daralması denir. Önceleri şeftali, kayısı, zerdali ve armut gibi meyvelerin ortak adı olan erik kelimesinin buglin ortak dilde yalnızca bir tek bitkinin ve meyvesinin adı haline gelmesi; geniş anlamda bütün meyveleri ifade eden yemiş kelimesinin dar anlamda incir anlamına gelmesi “anlam daralmasına örnek gösterilebilir.

3. Anlam iyileşmesi: Bir kelimenin, eski anlamına göre daha iyi bir anlam ifade eder duruma gelmesine anlam iyileşmesi denir. Bugün birçok dilde, ordudaki en yüksek dereceyi gösteren mareşal kelimesinin “Eski Almanca”da at bakıcısı, nalbant anlamına gelmesi; “Eski Türkçe”de fena, kötü anlamında kullanılan yabız kelimesinin yavuz biçimini aldıktan sonra yaman, yiğit anlamında kullanılması gibi.

4. Anlam kötüleşmesi: Bir kelimenin eski anlamına göre daha bayağı, kötü bir anlamı ifade etmesine anlam kötüleşmesi denir. “Eski Türkçe”de ufak, küçük, çocuk anlamına gelen uşak kelimesinin bugün emir kulu; Farsça canlı varlık demek olan canavarın yırtıcı hayvan; Arapçada meslektaş anlamına gelen harîf kelimesinin herif şeklini aldıktan sonra kaba dilde erkek anlamına gelmesi, “anlam kötüleşmesi”ne örnek gösterilebilir.

5. Anlam kayması: Bir kelimenin anlam iyileşmesi ya da kötüleşmesine uğramadan daha önce anlattığı kavramdan ayrı, yeni bir kavramı ifade eder duruma gelmesine anlam kayması denir. “Eski Türkçe’de elçi, sözcü, haberci, peygamber anlamlarında kullanılan savcı kelimesinin bugün devlet adına ve yararına davalar açan, kamu haklarını ve hukuku yerine getirmek üzere yargıç katında sanıkları kovuşturan görevli anlamında kullanılması, anlam kaymasına örnek gösterilebilir.

6. Anlam aktarması: Bir kavramın, nesnenin, niteliğin vb.nin onunla bir yönden ilişkisi, benzerliği ya da yakınlığı olan başka bir kavram, nesne, nitelikle anlatılmasına, böylece bir kelimenin daha önce karşıladığı anlamın yanında başka bir anlamı da karşılayacak duruma gelmesine anlam aktarması denir. Anlam aktarması, kelimelerin çok anlamlılık niteliği kazanmasını sağlayan en önemli anlam olayıdır.

Not: Sözükte Anlam Değişmeleri içinde  Anlam aktarmaları (deyim aktarmaları ve ad aktarmaları) da vardır. Bunlara ayrıca bakınız.

• Ahmet Hamdi Tanpınar’ın en güzel eseri Beş Şehir adlı ölmez yapıtıdır.

Bu cümlede öznellik vardır. Çünkü burada belirtilenler (en güzel eser, ölmez yapıt) kişisel bir beğeniyi yansıtmaktadır. Başka biri bu yargılara katılmayabilir.

Kanıtlanabilirlik niteliği taşıyan, kişisel duygu ve düşünceleri içermeyen yargılar nesneldir.

• Ahmet Hamdi Tanpınar, Beş Şehir adlı kitabında Ankara, İstanbul, Konya, Erzurum ve Bursa ile ilgili izlenimlerini aktarır.

Yukarıdaki cümle nesnel bir nitelik taşır. Bu cümlede kanıtlanabilir bir yargıya yer verilmiştir.

ÖRNEK SORU (ÖSS – 2004)

(I) Bu yayınevi bir süredir kendi olanakları içinde, sessiz sedasız, değerli ürünler ortaya koyuyor. (II) Kırkı aşkın kitap çıkaran bu yayınevinin dikkati çeken bir özelliği çok iyi kitaplar seçmesi. (III) Bunlar kimsenin aklına gelmeyen, titizlikle araştırılıp bulunmuş kitaplar. (IV) Ayrıca bu yayınevi, kitapların basımına özen gösteriyor; çevirilerin düzgün ve doğru olmasına dikkat ediyor. (V) Her kitabın sonuna, yazar ve yapıt adlarını gösteren bir dizin ve kaynakça ekliyor. (VI) Bu özelliklerin hepsi nitelikli bir baskı ile buluştuğunda ortaya iyi kitaplar çıkıyor.

Bu parçadaki numaralanmış cümlelerin hangisinde kişisel düşüncelere yer verilmemiştir?

A) II.                 B) III.                 C)IV.                  D)V.                        E) VI.

ÇÖZÜM: Bu parçanın II (değerli ürünler), III (çok iyi kitaplar), IV (kimsenin aklına gelmeyen, titizlikle araştırılıp bulunmuş) ve VI. cümlelerinde (nitelikli bir baskı ile buluştuğunda ortaya iyi kitaplar çıkıyor) kişisej düşünceleri yansıtan (öznel) ifadelere yer verilmiştir. V. cümlede ise kişisel düşünceye yer verilmemiş, kanıtlanabilir bir durum aktarılmıştır.

Cevap D

ÖRNEK SORU (ÖSS – 2002)

Aşağıdaki yargılardan hangisi kişisel düşünce içermemektedir?

A) Bu kitap, duyguları etkileyen betimlemelerden uzak, günlük konuşma dilinin inceliklerini içinde barındıran bir dille yazıldığı için her yaştaki okurun beğenisini kazanıyor.
B) Yazar, bu kitabıyla engin bir birikimi yapıtlaştırarak okura farklı bir dünyanın kapılarını açıyor.
C) Geçen yıl yitirdiğimiz romancımız adına düzenlenen yarışmada bu yazar, ilk romanıyla ödül aldı.
D) Bu yazar, gücünü çekici anlatımından ve ilginç olaylardan alan, genellikle şaşırtıcı sonuçlarla biten öyküleriyle tanınmıştır.
E) Öyküde kahramanın, güçlüklerle savaşmaktan yılmayan, üretken ve yaratıcı bir insan olduğu gösterilmek istenmiş.

ÇÖZÜM: A, B, D ve E seçeneklerinde kişisel düşünceleri içeren yargılara yer verilmiş, C seçeneğinde nesnel bir bilgi aktarılmıştır. “Geçen yıl yitirdiğimiz romancımız adına düzenlenen yarışmada bu yazar, ilk romanıyla ödül aldı.” cümlesi kanıtlanabilirlik (nesnellik) bir niteliğini taşımaktadır.

Cevap C

ÖRNEK SORU (ÖSS – 2000)

(I) Günlük yaşamımızda renklerin önemli bir rolü vardır. (II) Bu nedenle renklerle ilgili pek çok bilimsel çalışma yapılmıştır. (III) Yapılan araştırmalar göstermiştir ki soluk alışımız, kan basıncımız, renklere bağlı olarak değişebilmektedir. (IV) Renklerden açık mavi, gevşetici ve rahatlatıcı; koyu mavi, uyarıcıdır. (V) Bu da renklerin etki gücünün birbirinden farklı olduğunu göstermektedir. (VI) Bu gerçeği göz önünde bulunduran içmimarlar, ev içi ışık düzenlemelerinde renk öğesine özel bir önem verirler.

Yukarıdaki parçada numaralanmış cümlelerin hangisi, kendinden önceki cümlede belirtilen yargıyı örneklendirmektedir?

A) II.               B) III.                 C) IV.                     D) V.                      E) VI.

ÇÖZÜM: Parçanın III. cümlesinde renklerin soluk alışımız ve kan basıncımız üzerindeki etkisine değinilerek genel bir yargı söylenmiş, IV. cümlede ise bu renklerden açık ve koyu mavinin rahatlatıcı ve uyarıcı yönleri belirtilerek III. cümlede vurgulananlara örnek verilmiştir.

Cevap C

Tanık Gösterme Örneği:

İnsanı ele almayan, dünyayı insandan soyutlayıp sadece doğayı, kuşları, ağaçları anlatan şeye sanat denemez. Sanatın temelinde insan vardır. Bu konuda Andre Gide de benim gibi düşünüyordu. O bir yazısında şöyle der: “Sanatın konusu insandır.”