Anlatmaya Bağlı Edebî Metinlerde Yapı – Edebiyat Öğretmeni. İnfo

Roman ve Hikayelerde Çatışma (Düğüm)

admin — Tue, 03 Dec 2013 18:09:00 +0000

Anlatmaya bağlı edebî metinlerde olay örgüleri, çoğunlukla insanların hayal, tutku ve istekleri üzerine kurulur. Kişiler bu hayal, tutku ve istekleri gerçekleştirmeye başladıkları andan itibaren metindeki çatışma da belirginleşmeye başlar. Söz gelimi bir romanın erkek başkahramanı ile kadın başkahramanı birbirlerine âşık olur; ardından belli bir süre buluşur, görüşür, mutlu olurlar. Bu olaylar metinde belli bir yere kadar anlatılır, belli bir yerden sonra metindeki çatışma belirginleşmeye başlar. Bu çatışma genellikle başkahramanlarla rakip, düşman ya da arabozucular arasında yaşanır. Metindeki çatışma başka şekillerde de oluşabilir. Söz gelimi âşık, aşkına karşılık bulamaz ya da âşık olduğunu karşı tarafa söyleyemez veya iki taraf da birbirini sever, bu kez de kişilerden biri yaşadığı şehri bir nedenden ötürü terk etmek zorunda kalır; araya ayrılık, hasret girer ya da toplumsal, ekonomik, kültürel farklardan ötürü âşıklar birbirlerine kavuşamaz. Bütün bunlar metin incelemesinde çatışma kavramı bağlamında ele alınır.

Aşağıdaki parça, aşk temalı bir halk hikâyesi olan “Tahir ile Zühre”den alınmıştır. Metindeki temel çatışma, âşıkların (Tahir ile Zühre’nin) birbirlerine kavuşmalarının ve mutlu olmalarının arabozucu, rakip ve kıskanç kişiler tarafından sürekli engellenmesidir.

Düşman düşmanlığını yapmış. Gene Karadiken varıp fitlemiş bunu. Padişah dönüp kapıkullarına el etmiş, onlar da gidip bağlamışlar Tahir’i kollarından ve sürüye sürüye götürmüşler saray katına. Karısının şerrine uğradığı günden beri Tahir’e diş bileyen padişah, köpürüp küplere binmiş: “A tuz, ekmek haini! Şimdi senin boynunu cellada verirdim ama o yeşil başlı derviş gözümün önüne geldi, ona bağışlıyorum seni. Girmesine kanına girmeyeceğim ama ömrünü gününü zindanlarda çürüteceğim. Bundan geri, Zühre’m yıldız olsa başına doğmayacak senin!” deyip demir kuşaklı pehlivanların önüne katarak Mardin Kalesi’ne yollamış onu. Ama bu yol Zühre’nin köşkünün önünden geçiyormuş. Bakalım Tahir ne demiş:

Ne darağacı ne zindan
Gönül geçer mi yârdan
Gözü çıkası baban
Sürdü beni bu diyardan

Zühre korktuğuna uğrayınca ne diyeceğini bilememiş:

İnan Tahir sözüme
Ateş düştü özüme
Sensiz bu yalan dünya
Zindan olur gözüme

Anlatmaya Bağlı Edebi Metinlerde Mekan

admin — Tue, 03 Dec 2013 17:57:46 +0000

Mekân
Anlatmaya bağlı edebî metinlerde olay örgüsünün gerçekleştiği yere mekân denir. İnsanlar , belli mekânlarda yaşar ve olay örgülerini belli mekânlarda gerçekleştirirler. Mekânların olay örgüsüne uygun olması ve başarılı şekilde tasvir edilmesi metnin etkileyiciliğini artırır.

Anlatmaya bağlı edebî metinleri incelemenin 1. aşamasında metinle zihniyet arasındaki ilişkinin belirlendiğini, ikinci aşamasında ise metnin yapı bakımından çözümlendiğini söylemiştik. Bu metinleri incelemenin üçüncü kısmında metnin temasının ortaya konması vardır.
Anlatmaya bağlı edebî metinlerin temaları belirlenirken “Metni meydana getiren birimlerin ortak paydası nedir?” sorusuna cevap aranır. Alınan cevabın en kısa ve kesin ifadesi (aşk, kıskançlık, yalnızlık, yaşama sevinci, ölüm korkusu, intikam, kahramanlık vb.) metnin temasıdır.

Not: Anlatmaya bağlı edebî metinlerde tema, metindeki olay örgüsüne hâkim olan çatışmanın en kısa ifadesidir. Çatışma ise, olay örgüsünü gerçekleştiren kişilerin durumları, amaçları, hareketleri, kişilikleri bakımından birbirlerine veya kendi kendilerine karşı olmaları halinde meydana gelen hayat karşıtlığıdır.

Anlatmaya Bağlı Edebi Metinlerde Zaman

admin — Tue, 03 Dec 2013 17:43:22 +0000

Zaman: Anlatmaya bağlı edebî metinlerde anlatılan olayların başlaması ile bitmesi arasında geçen zamana vaka zamanı (yaşanma zamanı) denir. Vaka zamanı, olay örgüsünün niteliğine bağlı olarak 1 saat de 1 asır da olabilir. Olaylar, düz bir çizgide kronolojik bir biçimde (“önce”den “sonra”ya -“bugün”den “yarın”a) anlatabileceği gibi geri dönüş veya geleceğe sıçrama teknikleri kullanılarak da anlatılabilir. Yazar bu yöntemleri kullanırken olayların geçtiği zaman dilimini kesin çizgileriyle belirtebileceği gibi belirtmeye de bilir. Mesela bir yazar “10 Nisan 2012. Günlerden cumartesi.” gibi bir ifade ile zamanı kesin olarak belirtirken başka bir yazar aynı zamanı “Bir bahar günü.” ifadesiyle karşılayabilir. Yazar, vaka zamanı noktasında hangi tekniği kullanırsa kullansın sonuçta metinde zaman kavramını hissettirmek durumundadır. Çünkü her olay belli bir zaman dilimi içinde geçmek zorundadır.
Anlatmaya bağlı edebî metinler incelenirken zamanla ilgili ikinci bir kavram daha söz konusu olur: Anlatma zamanı. Anlatma zamanı, anlatıcının olay örgüsünü görme ve anlatma zamanıdır. Aşağıdaki metin parçalarında aynı olay örgüsü farklı anlatma zamanlarıyla metne aktarılmıştır.

I. Kaybettiği yüzüğü bulmak için evin altını üstüne getiriyor. Fakat yok. Hiçbir yerde yok. Nerede bu yüzük, nereye koydum bu yüzüğü diye kendi kendine konuşuyor. Yatak odasındaki şifonyerin çekmecelerine bakmak geliyor aklına. O tarafa yöneliyor.

II. Kaybettiği yüzüğü bulmak için evin altını üstüne getirdi. Fakat yoktu. Hiçbir yerde yoktu. Nerede bu yüzük, nereye koydum bu yüzüğü diye kendi kendine konuştu. Yatak odasındaki şifonyerin çekmecelerine bakmak geldi aklına. O tarafa yöneldi.

İlk parçada vaka zamanıyla anlatma zamanı örtüşmektedir. Yani bu parçada olayların yaşanmasıyla anlatılması eş zamanlıdır; olaylar, yaşandıktan sonra değil, yaşandığı anda anlatılmaktadır. İkinci parçada ise anlatma zamanı, vaka zamanından sonra gelmekte, olaylar yaşandıktan sonra anlatılmaktadır.

Anlatmaya Bağlı Edebî Metinlerde Olay Örgüsü

admin — Tue, 03 Dec 2013 17:34:10 +0000

Anlatmaya bağlı edebî metinleri incelemenin 2. aşamasında metnin yapısının çözümlenmesi vardır. Anlatmaya bağlı edebî metinlerin yapısının oluşmasında 4 unsur görev alır: Olay örgüsü, kişiler, zaman ve mekân.

Bir arada bulunmak zorunda kalan en az 2 kişinin veya 2 kişi yerine geçen 2 kavram veya varlığın kendilerine has farklılıklarından dolayı karşı karşıya gelmeleri ya da çatışmaları neticesinde ortaya çıkan eyleme olay denir. Olaylar, başka olayların oluşmasını sağlayıp bir zincire dönüştüğünde olay örgüsü ismini alır.

Olay örgüsü anlatmaya bağlı edebî metinlerin omurgasını oluşturur. Bu metinlerdeki diğer yapı unsurlarına (kişi, zaman, mekân) bu metinlerde gerçekleştirilecek olay örgüleri bulunduğu için ihtiyaç duyulur.
Edebî metinler, günlük hayatın gerçeklerini hiç değiştirmeden metne aktarmak için değil, okuyucuda estetik etkiler uyandırmak için oluşturulur. Bu bağlamda anlatmaya bağlı edebî metinlerde bulunan olay örgülerinin, günlük hayatta yaşanmış ya da yaşanabilir olaylara dayanması gerekmez. Zaten okuyucunun beklentisi de edebî metnin, günlük hayatın gerçeklerini olduğu gibi yansıtması değil, belli bir kurguya dayanmasıdır.

Anlatmaya bağlı bir edebî metin hangi olay örgüsü üzerine kurulursa kurulsun, önemli olan o olay örgüsünün insana özgü bir gerçeklikle ilişkisinin bulunmasıdır. “İnsana özgü gerçeklik” sözüyle sadece somut, yaşanan gerçeklik anlaşılmamalıdır. İnsanın hayalleri, tasarıları, içsel çatışmaları da insana özgü gerçeklik bağlamında değerlendirilir. Olay örgüsü, metinde anlatılan olayların özeti olarak da düşünülebilir.

ÖRNEK OĞUZ KAĞAN DESTANI’NIN OLAY ÖRGÜSÜ

* Ay Kağan’ın bir oğlunun (Oğuz) olması
* Oğuz’un büyüyerek mert biri olması
* Oğuz’un gergedanı adlı hayvanı öldürmesi
* Oğuz’un sunguru öldürmesi
* Oğuz’un gökyüzünden inen ışığın içinde gördüğü kız ile evlenmesi; Gün, Ay, Yıldız adlı çocuklarının dünyaya gelmesi
* Oğuz’un ağaç kovuğunda gördüğü kız ile evlenip Gök, Dağ, Deniz adlı çocuklarının olması
* Oğuz’un hanlığını ilan edip 4 bir tarafa elçiler göndermesi
* Altun Kağan’ın Oğuz Han’a itaat etmesi
* Urum Kağan’ın Oğuz Han’a itaat etmesi
* Oğuz Han’ın sefere çıkması ve kurdun ortaya çıkması
* Kurdun orduya yol göstermesi
* Oğuz Han’ın savaşı kazanması ve Uruz Bey’in oğlunun gizlendiği kente gitmesi
* Uruz Bey’in oğlunun Oğuz Han’a itaat etmesi ve Saklap ismini alması
* Oğuz Han’ın İdil Nehri kıyısına gelmesi ve sal yapan ere Kıpçak ismini vermesi
* Oğuz Han’ın kurdu tekrar görmesi, kurdun orduya tekrar yol göstermesi
* Oğuz Han’ın atının dağa kaçması
* Oğuz Han’ın bir ev görmesi
* Kurdun kaybolması ile Oğuz Han’ın Cürçed Kağan ile savaşıp onu yenmesi
* Çosun Billig’in ganimetler için kağnı yapması ve Kanglı adını alması
* Oğuz Han’ın Suriye’yi alması
* Oğuz Han’ın Masar adlı kağanla savaşması
* Uluğ Türük’ün rüya görüp bunu Oğuz Kağan’a anlatması
* Oğuz Han’ın kurultayı toplayıp devletini çocukları arasında paylaştırması