1. Mâni
2. Türkü
3. Ağıt
4. Ninni
5. Destan

Anonim Halk Şiirine Örnekleri:

MANİ
Kaşların ok dedikçe
Kirpiğin çok dedikçe
Pek mi gönlün büyüdü
Sen gibi yok dedikçe

TÜRKÜ 

Mızıka çalındı düğün mü sandın
Al (beyaz) yeşil bayrağı gelin mi sandın
Yemen’e gideni gelir mi sandın

Tez gel ağam tez gel dayanamirem
(Dön gel ağam dön gel dayanamiram)
Uyku gaflet basmış uyanamirem
Ağam öldüğüne (ey ey ey) inanamirem

Koyun gelir kuzusunun adı yok
Sıralanmış küleklerin sütü yok
Ağamsız da bu yerlerin tadı yok

Tez gel ağam tez gel dayanamirem
(Dön gel ağam dön gel dayanamiram)
Uyku gaflet basmış uyanamirem
Ağam öldüğüne (ey ey ey) inanamirem

Ağamı yollarlar (yolladım) Yemen eline
Çifte tabancayı (tabancalar) takmış beline
Ayrılmak olur mu yeni (taze) geline

Tez gel ağam tez gel dayanamirem
(Dön gel ağam dön gel dayanamiram)
Uyku gaflet basmış uyanamirem
Ağam öldüğüne (ey ey ey) inanamirem

Yöresi: Erzurum
Kaynak kişi: Faruk Kaleli
Derleyen: Muzaffer Sarısözen

Nasrettin Hoca Fıkraları
Hoca akşamleyin eve doğru yürürken, baklava seven bir köylüyle karşılaşır.
— Hocam, biraz önce bir adam büyük bir tepsi baklava götürüyordu…”
— Bana ne!
— Fakat adam tepsiyi sizin eve götürüyordu.”
— O zaman sana ne!”

————————————————–

Peştamal

Timur ile Hoca bir gün hamama giderler. Hoşbeş ederken Timur, Hoca’ya sorar:
— Hoca, ben köle olsam bana kaç para değer biçerdin?” Hoca:
— Ben bu işin tellalı değilim ama bir 15 akçe ederdin!” Bu laf üstüne Timur çok sinirlenir:
— Hoca, der, senin dediğini kulağın duyuyor mu? Sadece bu peştamal 15 akçe eder be!
Hoca hiç istifini bozmadan:
— Ben zaten peştamala biçtim bu fiyatı, der.

——————————————————————–

Bekri Mustafa Fıkrası
Meşhur Ayyaş Bekri Mustafa, Sultanahmet Camisi’nin önünden geçmektedir. O sırada musallada bir tabut vardır. Fakat namazı kıldıracak imam ortalarda yoktur. Cemaatin beklemekten canı sıkılır ve başında kavuğu, sırtında cübbesiyle oradan geçen Bekri Mustafa’yı hoca sanarak namazı kıldırmasını ister. Bekri Mustafa “Yok, ben hoca değilim” dese de dinlemezler ve zorla öne geçirirler. Bekri Mustafa tabutun örtüsünü açar ve ölünün kulağına bir şeyler fısıldar. Cemaat, kendi arasında konuşmaya başlar:”Ne derin hoca! Ölüyle bile konuşuyor.”
Namazdan sonra bazı adamlar Bekri Mustafa’yı sıkıştırır:
— Hoca çabuk söyle ölüye ne dedin?
— Olmaz, söylenmez, bu bir sırdır, dese de ısrar ederler. Bunun üzerine Bekri Mustafa başlar konuşmaya. Dedim ki:
— Ey falan oğlu falan! Sen şimdi aramızdan ayrılıp ahirete gidiyorsun. Eğer orada bu dünyanın ahvalini sana sorarlarsa, Bekri Mustafa Sultanahmet’e imam olmuş dersin.
Onlar gerisini anlarlar…

• ♦ Eski destan geleneğinin yerini alan, genellikle âşıklar tarafından anlatılan, yer yer masal ve destan özellikleri gösterse de kişilerin ve olayların doğal boyutlara indirildiği aşk ve kahramanlık hikâyeleridir.
• ♦ Nesir ve nazım karışık olarak kullanılır. Olayların anlatımı nesir, karşılıklı konuşmalar ve duyguların anlatımı nazım biçimindedir.
• ♦ Döşeme denilen giriş, olay ve dua olmak üzere üç bölümden oluşur.
• ♦ Âşıklar halk hikâyelerini saz eşliğinde anlatır; taklit yaparak, jest ve mimiklerle anlatımlarını canlandırırlar.
• ♦ Kuşaktan kuşağa sözlü olarak aktarılır.
• ♦ Halk hikâyelerinde kahramanlar bey, tüccar, kadı, bey kızı, fakir delikanlı, eşkıya gibi halktan kişilerdir.
• ♦ Halk hikâyesinin ilk örnekleri 16.yüzyıldan itibaren görülmüştür.
• ♦ Anadolu’da bilinip anlatılan halk hikâyelerinin sayısı yüze varır. Âşık Garip, Kerem ile Aslı, Emrah ile Selvi, Elif ile Mahmut, Arzu ile Kanber, Tahir ile Zühre, Köroğlu, Ferhat ile Şirin en ünlü halk hikâyeleridir.
• ♦ Zaman zaman özellikle meddahlığın da işe karıştığı çok yönlü bir geleneksel gösteri sanatına dönüşen halk hikâyeciliği, kahvehane, köy odası gibi mekânlarda icra edilmiştir.

Kerem ile Aslı Hikâyesi

Asıl adı Ahmet Mirza olan Kerem, Isfahan Şahının oğludur. Şahın hazinedarlığını yapan Ermeni Keşişinin kızı Aslı ile Kerem birbirlerini severler. Şah Keşişten kızı oğluna ister. Keşiş, bir Müslüman kız vermek istemez. Fakat hükümdarın isteğini reddedemez; bir mühlet ister ve bu mühletin içinde gizlice memleketten kaçar. Kerem de Aslı’nın peşinden yola düşer, işte, Keremin sevdiği kızın ardınca bütün Anadolu’yu baştan başa gezmesi böylece başlar.

Kerem artık yanında sadık arkadaşı Sofu, omzunda sazı ile bir “Âşık” olmuştur. Her gittiği yerde, her rastladığına sazıyla ve yanık türküleriyle, Aslı’nın izini sorar, ona haber verenler de olur, vermeyenler de… Bazı defa nehirlere, dağlara, kayalara, dağlardaki hayvanlara derdini döker; yolunu bağlayan karlı, boranlı bellerden yol ister. Onun önüne çıkan engeller, bir defa inkisarına uğradılar mı iflah olmazlar.

Kerem aşk ateşinde pise pise kemale erer, keramet sahibi olur. Allah onun her dileğini yerine getirir.
Bazı şehirlerde Kerem, Aslı Han’a bir zaman kavuşur. Keşişten habersizce bir müddet birbirlerine sevgilerini anlatırlar, dertlerini dökerler: Erzincan Bağlarında ve Kayseri’de olduğu gibi…
Kayseri’de musalla taşı üstünde bir cenaze görürler. Kerem cenazeye şunları söyler:

Mal sahibi nice gördün halini
Felek pençesine düşmüş gidersin
Beğenmezdin türlü libas giymeyi
Şimdi üryan ceset olmuş gidersin.

Tutmaz idin bir fakirin elini
Sormaz idin yoksulların halini
Haram helâl kazandığın malını
Şu fâni dünyaya dökmüş gidersin.

Malın vardı yükseklerden uçardın
Meclisler kurup da bade içerdin
Atın binip sağa sola koşardın
Şimdi kara yere koşmuş gidersin.

Dertli Kerem eder nic’ olur halim
Bana senden oldu ey kanlı zalim
Hiç vâdeye bakmaz erişir ölüm
Ecel şerbetini içmiş gidersin.

Kerem Erzurum’da hasta yatarken, Aslı Han’ın üç gün sonra geleceğini haber verirler. O zaman şu türküyü söyler:

Bir han köşesinde kalmışam hasta
Gözlerim kapıda kulağım seste
Kendim gurbet elde gönül heveste
Gelme ecel gelme üç gün ara ver

Al benim sevdamı götür yâre ver.
Erzurum dağları duman dildedir
Başım yastıktadır gözüm yoldadır
Aslı hayın yârdır adam aldadır

Gelme ecel gelme üç gün ara ver
Al benim sevdamı götür yâre ver.
Erzurum dağları kardır geçilmez
Gizli sırdır her adama açılmaz

Ayrılık şerbeti zehir içilmez
Gelme ecel gelme üç gün ara ver
Al benim sevdamı götür yâre ver.
Felek sen mi kaldın bana gelecek

Akıttın göz yaşım kimler silecek
Kerem’e dediler Aslı’n gelecek
Gelme ecel gelme üç gün ara ver
Al benim sevdamı götür yâre ver.

Sonunda Kerem Aslı’sının peşinden Halep’e varır. Halep Paşasına kendini sevdirir: Paşa, Keşişi tehdit ederek kızını Kerem’e vermeye razı eder. iki sevdalının nikâhları kıyılır. Fakat kötü ruhlu Keşiş onlara son fenalığı yapar: Kızına sihirli bir gerdeklik gömlek giydirir. Bu gömlek son düğmesine kadar açılır, tekrar kapanır imiş. Kerem sevdiğinin düğmelerini bir türlü çözemez. Yüreğinden kopup gelen ateşle yanar, kül olur.
Kerem’in külleri dağılmasın diye bekleyen Aslı Han’ın saçları, küllerin içinde kalmış bir kıvılcımla tutuşur; iki âşığın ancak külleri birbirine kavuşur.
Mutlu bitmeyen bir macera olduğu için Kerem hikâyesi toy, düğün ve kış geceleri muhabbetlerinde çok sevildiği halde, başından sonuna kadar anlatılmaz; hattâ birçok yerlerde anlatılması günah sayılır.

• ♦ Olağanüstü varlıkları ve olayları konu edinen ya da tarihsel bir olayı olağanüstü öğeler katarak öyküleyen anlatı türüdür.
• ♦ Efsanenin başlıca niteliği bir inanış konusu olmasıdır. Efsanenin anlattığı şeyler, halk arasında gerçekten olmuş kabul edilir. Bu yönüyle efsane masaldan ayrılır.
• ♦ Efsanelerin belirli üslup nitelikleri olmadığından konuşma diline dayalı düz bir anlatımları vardır.
• ♦ Edebiyatta efsanelerden geniş ölçüde yararlanılır.
• ♦ Örneğin divan edebiyatında “kaknus” adı verilen kuğu kuşu ile ilgili efsane sık sık karşılaşılır.

Efsane şudur: 

Türlü renkler ve nakışlarla süslü bu kuşun ağzında 360 delik varmış. Yüksek dağların tepesinde rüzgâra karşı oturunca bu deliklerden türlü sesler çıkarmış. Söylentiye göre musiki, kaknusun gagasındaki bu deliklerden çıkan seslerden alınmaymış. Bin yıl kadar yaşadığı söylenen bu kuş, öleceğine yakın çalı çırpı toplayıp üzerine oturur, acıklı bir şekilde ötmeye başlarmış. Sonra da kanatlarını birbirine çarparak çıkardığı kıvılcımla çalı çırpıyı tutuşturur, ateşin içinde yanar, kül olurmuş. Fakat külünden hemen bir yumurta meydana gelir ve bu yumurtanın içinde kendisi gibi bir kuş yavrusu çıkarmış.

• ♦ Biçim, içerik ve işlevleri bakımından sınırları belli olmayan ürünlerdendir.
• ♦ Masal, halk hikâyesi, halk tiyatrosu gibi türler içinde görülebildiği gibi bağımsız bir tür olarak da örnekleri vardır.
• ♦ Ses oyunları ve çağrışımlarla birbirine bağlanan, genellikle birbirini tutmaz düşüncelerin sıralanmasına dayanan kalıplaşmış söz dizisidir.
• ♦ Başlıca türleri masal tekerlemeleri, oyun tekerlemeleri, tören tekerlemeleri ve bağımsız tekerlemelerdir.

Masal Tekerlemesi
Bir varmış, bir yokmuş
Allah’ın deli deli kulları pek çokmuş
Bizden daha delisi hiç yokmuş
Çok demesi pek günahmış… Azdan çoktan
Hoppala hoptan
Sana bir mintan yaptırayım çerden çöpten
İlikleri karpuz kabuğundan, düğmeleri turptan

• Çocukları uyutmak amacıyla ezgiyle söylenen manzum – bazen de mensur- sözlerdir.
• Bağımsız bir nazım biçimi değil, bir türkü türüdür. Genellikle mani biçiminde oluşturulmuştur. Bazen de kimi türkülerin sözleri değiştirilerek ninni ezgisiyle söylendiği görülmektedir.

Ninni Örneği:

Bahçelerden su gelir
Tekkelerden hu gelir
Yavrum yattı beşiğe
Şimdi uykusu gelir

Uyusun da büyüsün ninni
Koşa koşa yürüsün ninni
Kocaman olsun ninni
Tıpış tıpış yürüsün ninni

Ağıt Örneği:

Kızılırmak Türküsü (Ağıt)

Silah getir şu kartalı vuralım
Dalgıç getir şu gelini bulalım
Gelinsiz köylere nasıl varalım

Kızılırmak yedin allı gelini
Gelini gelin suna boylumu

Kızılırmak parça parça olaydın
Her parçanı bir diyara salaydın

Sen de benim gibi yarsız kalaydın
Kızılırmak yedin allı gelini
Gelini gelin suna boylumu

Köprüye varınca köprü yıkıldı
Üç yüz atlı birden suya döküldü
Nice yiğitlerin boynu büküldü

Kızılırmak yedin allı gelini
Gelini gelin suna boylumu

♦ Genellikle bent ve kavuştak bölümünden oluşur. Bent, türkünün asıl sözlerinin bulunduğu bölümdür. Kavuştak ise bendin sonunda tekrarlanan “nakarat” tır. Bu bölüme “bağlama” da denir.

♦ Bent ve kavuştaklardaki dize sayısı iki-dört arasında değişir. Kimi türkülerde kavuştak olmayabilir. Bent ve kavuştaklar kendi aralarında değişik biçimlerde uyaklanır.

♦ Genellikle yedili, sekizli, on birli hece ölçüsüyle söylenir.

♦ Türküler konularına göre sevda türküleri, gurbet türküleri, askerlik türküleri, hapishane türküleri, kahramanlık türküleri, ölüm türküleri (ağıtlar), eşkıya türküleri, tören türküleri, doğa türküleri, oyun türküleri… gibi türlere ayrılır.

♦ Türküler ezgilerine göre ise “usullü türküler” ve “usulsüz türküler” olmak üzere ikiye ayrılır.

♦ Usullü türküler “oyun havalan” dır. Bunlara Urfa’da “kırık hava”, Konya’da “oturak”, Karadeniz’de “horon“, Ege’de “zeybek“, Trakya’da “karşılama“, Erzurum’da “Sümmani“, İsparta yöresinde dattiri” gibi değişik adlar verilir.

♦ Usulsüz türküler ise “uzun hava” lardır. Uzun havalar, “bozlak“, “divan“, “hoyrat“, “kayabaşı“,”maya” gibi yörelere göre farklı adlar alır.

♦ Söyleyeni belli olan, adı belli âşıklarca söylenen türküler de vardır.

Türkü Örneği
Bülbül ne yatarsın Çukurova’da
Eşin şahin kapmış kendin yuvada
Kendim gurbet elde gönül sılada
—–Ötme garip bülbül gönül şen değil  (Bağlama)

Bülbülün yatağı bahçeler bağlar
Garibin yatağı kahveler hanlar
Gurbet elde ölsem bana kim ağlar
—-Ötme garip bülbül gönül şen değil

Bülbül ne yatarsın bahar erişti
Kırmızı gül koncasına kavuştu
Sılada sevdiğim aklıma düştü
—-Ötme garip bülbül gönül şen değil

Bülbül ne yatarsın bahar yaz geldi
Bizim göle ördek geldi kaz geldi
Sılada sevdiğim benden vazgeldi
—-Ötme garip bülbül gönül şen değil

Bülbül ne yatarsın baharın vakti
Yıkıldı gönlümün sarayı tahtı
Böyledir âlemde âşıkın bahtı
—-Ötme garip bülbül gönül şen değil

Gülün nazla ömrü gelip geçiyor
Bülbül kafesinden kaçmış uçuyor
Kervan yükün almış konup göçüyor
—-Ötme garip bülbül gönül şen değil

MANİ
♦ Dört dizeden oluşur. Anonim halk şiirinin en küçük biçimidir.
♦ Genellikle 7’li hece kalıbıyla söylenir.
♦ İlk iki dize hazırlık dizesidir. Asıl anlatılmak istenen son iki dizede verilir.
♦ Uyak düzeni a a x a biçimindedir.
♦ Kendine özgü bir ezgiyle söylenir.
♦ Daha çok, kadınlar tarafından söylenir.
♦ Manilerin söylendiği başlıca ortamlar şunlardır: Nişan ve evlenme törenleri; asker uğurlama, sıra geceleri gibi şenlikler; sünnet törenleri; yufka açma, bulgur çekme, çapa yapma, ekin biçme gibi imece usulü yapılan iş zamanları; Hıdrellez, Nevruz, bayram, ramazan gibi özel günler…
♦ Maniler konularına göre niyet manileri, atışma manileri, tarlada ve işte çalışırken söylenen maniler, bekçi ve davulcu manileri, satıcıların söyledikleri maniler, semai kahvelerinde söylenen cinaslı maniler, âşık hikayecilerin söyledikleri maniler, mektup manileri, düğünlerde söylenen maniler biçiminde ayrılabilir.
♦ Fars edebiyatındaki “rubai” nin etkisiyle doğduğu sanılmaktadır.
♦ Birçok mani çeşidi vardır. En çok kullanılanlar düz mani, kesik mani, cinaslı mani, yedekli mani (artık mani) ve karşılıklı manidir.

Düz Mani: Dört dizeli manidir.

Ak üzüm asmasıyım
Fabrika basmasıyım
Bana doktor ne lazım
Ben sevda hastasıyım
*****
Bahçede hanımeli
Derdinden oldum deli
Âlemde hüner odur
Sevmeli sevilmeli

Kesik Mani: ilk dizesi yedi heceden az olan cinaslı manilerdir. Bunlara “cinaslı mani” de denir.

Güle naz
Bülbül eyler güle naz
Girdim bir dost bağına
Ağlayan çok gülen az

Kuleden
Ses geliyor kuleden
O kaş o göz değil mi?
Beni sana kul eden

Kesik manilerde dize sayısı dörtten fazla (en çok 18 dize) olabilir.

Ya kalemi
Ya divit ya kalemi
Güzel seni yaradan
Dedi mi yak âlemi
Felek attı topların
Yıktı benim kalemi

Yedekli (Artık) Mani : Düz maninin sonuna iki dize daha eklenmesiyle oluşan altı dizeli manidir. Uyak düzeni genellikle aaxaxa biçiminde olur. Cinaslı uyak kullanılmaz, birinci dizeleri kısa değildir.

ilkbahara yaz derler
Şirin söze naz derler
Kime derdim söylesem
Bu dert sana az derler
Kendin ettin kendine
Yana yana gez derler

———————-

Kaşların keman senin
Bakışın yaman senin
Ne hain yâr imişsin
Elinden aman senin
Cefaların ben çektim
El sürer sefan senin

Deyiş (Karşılıklı Mani): İki kişinin karşılıklı söylediği manilerdir. Soru – cevap şeklinde düzenlenir.

A benim bahtı yârim
Gönlümün tahtı yârim
Yüzünde göz izi var
Sana kim baktı yârim

Kapıdan baktı yârim
Su gibi aktı yârim
Yüzüme göz değmedi
Güneşler baktı yârim

Halk Hikâyesinin Destandan Farkı:

♦ Anlatının büyük ölçüde nesir biçiminde sürdürülmesi, toplum içindeki ilişkilerin ya da toplumdaki zümreler arasındaki karşıtlığın yansıtılması, olayların ve kişilerin gerçeğe, doğal boyutlara daha çok yaklaştırılması halk hikâyesini destandan ayıran temel farklardır.

♦ Bazı halk hikâyeleri karmaşık olmayan, basit bir olay örgüsüne dayanır. Bunlar, içinde yer alan türküleriyle birlikte bir iki saatte anlatılabilir. Bazı halk hikâyelerinde ise uzun ve karmaşık bir olay örgüsü vardır. Kişi sayısının çok olduğu, birbirini izleyen birçok olayın anlatıldığı bu tür halk hikâyeleri bir oturumda bitmez, birkaç gece sürer.

♦ Halk hikâyeleri de destanda olduğu gibi bir tema etrafında oluşan bir olay örgüsünün, kişi, yer ve zaman gibi öğelerin bütün oluşturduğu bir yapıya sahiptir.