Natüralizm Akımı Özellikleri ve Temsilcileri

► Realizm ve natüralizm; büyük ölçüde aynı dünya görüşü, aynı felsefi düşünce, aynı sosyal, ekonomik ve kültürel koşulların sanat ve edebiyata yansımasıdır.

► Natüralizm, Fransa’da ortaya çıkmıştır ve natüralizmin kaynağı ‘determinizm“dir. Natüralizm, realizmin daha ileri bir adımı olduğundan natüralistler için de temel kural, “gerçekçilik” olmuştur ancak natüralistlerin gerçekliği daha ileri deneysel bir gerçekliktir,

► Realistler, gerçeği yakalamak için gözleme büyük önem verirler. Natüralistler ise gözlemle yetinmeyip deneysel gerçekliğe yönelirler. Yazar kendini bilim adamı konumunda görür ve iyi, kötü, çirkin vb. ayrımı  yapmadan her şeyi eserinde ele alır.

► Natüralist yazar, bir gözlemci gibi olayları ; sadece dışarıdan seyretmez; laboratuvar ortamında çalışan bir bilim adamı gibi olayların oluşumuna bizzat müdahale eder.

► Determinizm, “Aynı koşullar altında aynı sebepler, her zaman aynı sonuçları doğurur.” şeklinde ifade edilmektedir. Buna göre ; her olay ve toplumun her davranışı, mutlaka somut bir nedene bağlıdır, insanın sebepler zincirine ve dolayısıyla olayların akış seyrine müdahalesi söz konusu değildir. Bu noktada insan iradesi reddedilmiş olmaktadır. Sanatın bir yarar sağlaması gerektiğini (toplum için sanat) düşünen natüralistler, insan ve toplum gerçeğini, bütün çirkinlikleri ve kusurlarıyla ortaya koymuşlardır.  Toplumun her kesiminden insanı ele alan natüralistler, insanın fizyolojik yapısını, irsiyeti (kalıtım), yaşadığı çevre ve aldığı eğitimi öne çıkarırlar. Bu yaklaşımda; insanın hür iradesi, manevi değerleri, psikolojisi dikkate alınmaz. Natüralistler dil ve anlatım bakımından realistler kadar titiz ve usta değillerdir. Natüralistler, aşırı gerçeklik endişesiyle toplumun her kesiminin anlayabileceği sanatlı söyleyişten uzak bir dil kullanmışlardır. Özellikle roman türü ile sınırlı kalmıştır. Nesnellik natüralizmin önemli bir özelliğidir. Yazar gözlem ve tasvirlerinde bir bilim adamı gibi tarafsız olmak zorundadır.

Temsilcileri:

• Emile Zola
• Alpnonse Daudet
• Guy de Maupassant
• Concourt Kardeşler

Dadaizm‘in ortaya çıkmasında en büyük etken Birinci Dünya Savaşı’nın getirdiği yıkımların doğurduğu umutsuzluk, yılgınlık ve güvensizlik ortamıdır. İçinde yaşadıkları burjuva toplumunun tüm kurumlarıyla yozlaştığına inanan, bu yüzden toplumun bütün değerleriyle alay eden Dadacılar, kuralsızlığı kural haline getirerek kurulu düzene savaş açmışlardır.

1918’de yayımlanan Dadaizm bildirgesinde geçen şu sözler akımın amacını ortaya koyar: “…Yerle bir edici eylemin var güçle yumruklarda anlatılışı: DA¬DA, incelik ya da uysal bir uzlaşmanın utangaç duygusuyla, günümüze değin yadsınmış tüm yolların tanınması: DADA. Zavallıların dansı olan mantığın yok edilişi: DADA. (…) Belleğin yok edilişi: DADA. Geleceğin yok edilişi: DADA. (…) Özgürlük: DADA DADA DADA (…)“

Dadacılar, sözcükleri bilinen anlamları dışında kullanmaya, serbest çağrışıma, aşırı derecede anlam kapalılığına, şaşırtıcı imgelere dayalı bir şiir geliştirmek istemişlerdir.

Dadaizmin Önemli Temsilcileri
Şiir

• Tristan Tzara
• Louis Aragon
• Paul Eluard

Türk Edebiyatında Dadaizm

♦ Dadaizm edebiyatımızda rağbet görmemiş, sadece Mümtaz Zeki Taşkın‘ın ve Ercüment Behzat Lav’ın birkaç şiirinde etkisi olmuştur.

Dadaizme Örnek Şiir:

HAYTİADALARI

Bir istiridyedir bizim ada Dada.. Dada… Dada…
Benim istiridye adamın incisidir. Dadam…
Dadam…
Dadam derken çıldıracak adam. Dada
Benim istiridye adamın incisidir. Dada
Ne bir Arjantin güzeli
Ne bir Afrika zencisidir.
Okyanusun Koyu nefti dalgaları
Hayti adaları
Ah.. Ah… Da… Da… Da… Da… Da…
Da…
Mümtaz Zeki Taşkın

İtalya’da şair Marinetti ve birkaç ressam tarafından başlatılan “fütürizm” akımı, 1909’da Fransa’da yayımlanan bir bildirgeyle bütün dünyaya duyurulmuştur. 

• Fütürizm, geleneğe, geçmişin değer yargılarına karşı çıkarak modern yaşam biçimini savunan; teknolojiyi, özellikle makineleşmeyi yücelten; bakışını geleceğe çeviren bir sanat akımıdır.
• Fütüristler, sanatın her dalına makineyi, hızı, dinamizmi sokmak istemişler; müze, kütüphane, akademi gibi geçmişin mirasını bugüne taşıyan kurumları yıkmaya çalışmışlar; tekniğin, makine gücünün gelecekte sağlayacağı bolluk ve refahı konu edinmişlerdir.
• Şiirden ölçü ve uyağı atan, serbest şiiri geliştiren, geleneksel dilbilgisi ve sözdizimi kurallarının dışına çıkan fütüristler şiirin içeriğini de değiştirmeye çalışmışlardır. Bu amaçla savaşçılığı, tehlike aşkını, tersaneleri, makineleri, tren ve uçakları övmüşler; okuyucuya korkusuzluk, cesaret, başkaldırı, ataklık, saldırganlık çağrılarında bulunmuşlardır.
• Fütürizm Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra İtalya’da Mussolini‘nin politikasıyla bütünleşerek bir propaganda aracına dönüşmüş; bir süre sonra yerini Dadaizm‘e bırakmıştır. Ancak 1917 Devrimi öncesinde Rusya’da da etkili olan bu akım, Rus edebiyatında egemenliğini bir süre daha devam ettirmiştir.

Fütürizmin Önemli Temsilcileri

• F. T. Marinetti
• V. V. Mayakovski

Türk Edebiyatında Fütürizm

• Nazım Hikmet edebiyatımızda bu akımdan etkilenmiş tek şairdir.

♦ Sembolizmle aynı yıllarda ortaya çıkan empresyonizm akımı da Fransa’da doğmuş; önce resim sanatında benimsenmiş, daha sonra edebiyatta, özellikle şiir ve tiyatroda etkili olmuştur. Kimi sembolist sanatçılar , empresyonizm akımı içinde de yer almışlardır.

♦ Empresyonizmin kaynağını da sembolizm gibi, realizm natüralizm ve pamasizm akımları çevresinde oluşan sanata duyulan tepkide aramak gerekir.

♦ Empresyonizm akımının en önemli özelliği, dış dünyanın şairde uyandırdığı izlenimlerin aktarılmasıdır. Şairin amacı, dış dünyayı aynen olduğu gibi değil, kendi izlenimlerine göre aktarmak olmalıdır. Diğer bir söyleyişle, nesnel olanın özneldeki yansımasıdır amaçlanan.

♦ Empresyonist şairler, şiirde şekle, kafiyeye önem vermezler. Sanat için sanat fikrini savunduklarından  şiirde toplumsal problemlere yer vermezler.

♦ Empresyonizm (İzlenimcilik) Akımının edebiyattaki önemli etkilerinden biri de “izlenimci eleştiri” nin doğmasına yol açması olmuştur. Bu eleştiri anlayışının en önemli temsilcisi Anatole France bu anlayışı şöyle özetler: “iyi bir eleştirici şaheserler arasında kendi serüvenlerini anlatır. Nesnel sanat olmadığı gibi nesnel eleştiri de yoktur. (…) Gerçek şudur ki insan hiçbir zaman kendinin dışına çıkamaz. (…) Eleştirici açıkça şöyle demelidir:’Efendiler, size Shakespeare, Racine, Pascal veya Goethe ile ilgili olarak kendimden söz edeceğim.“

♦ İzlenimci eleştiriye bağlı bir eleştirmen, eserden zevk alıp almadığına bakar ve yapabileceği tek şeyin eserin kendisinde uyandırdığı duyguları, yaşantıları anlatmak olduğuna inanır. Ayrıca, eleştirinin yaratıcı bir etkinlik olduğunu; dolayısıyla eleştiri yazısının da bir sanat eseri sayılması gerektiğini ileri sürer.

Empresyonizmin Önemli Temsilcileri
Şiir

• Paul Verlaine
• Arthur Rimbaud
• Rainer Maria Rilke

Türk Edebiyatında Empresyonizm
Empresyonizm Türk edebiyatında Cenap Sahabettin, Ahmet Haşim, Ahmet Muhip Dıranas gibi şairlerin bazı şiirlerinde etkili olmuştur. Ayrıca Nurullah Ataç da eleştiri anlayışı bakımından bu akıma bağlı sayılabilir.