Kıpçak Türkçesi, 13-15. yüzyıllar arasında Altınordu, Mısır, Suriye bölgelerinde kullanılan Türkçedir. Kuzey Türkçesiyle oluşturulan eserlerin en önemlileri şunlardır:

1. Kodeks Kumanikus: Hristiyanlık’a ait ilâhileri, bilmeceleri, Türkçe-Almanca-Latince-Farsça sözlük parçalarını içeren bir derlemedir. Eserdeki metinler, 1303 yılında İtalyan ve Alman rahipleri tarafından Karadeniz’in kuzeyindeki Kıpçak Türklerinden derlenmiştir.

2. Hüsrev ü Şîrîn: Hüsrev ü Şîrîn, Genceli Nizamî’nin aynı isimli Farsça mesnevisinden 1341 yılında Turkçeye çevrilmiş manzum bir eserdir. Eseri Kıpçak Türkçesine çeviren şair, Kutb’dur.

3. Gülistan Tercümesi: Sa’dî’nin Gülistan isimli Farsça eserinin Saraylı Sevf tarafından 1391 yılında Kıpçak Türkçesine yapılmış tercümesidir.

►Harezm Türkçesi, XII. yüzyıla kadar birbirinin devamı niteliğinde tek bir kol halinde ilerleyen Türk yazı dilinin Çağatay, Oğuz ve Kıpçak Türkçeleri temelinde 3 ana kolda ilerlemesine ortam hazırlamıştır.

►Karahanlı Türkçesini Harezm Türkçesine bağlayan eserler Anonim Kur’an Tefsiri ve Kısasü’l-Enbiyâ (Peygamberlerin Kıssaları)’dır. Kısasü’l-Enbiyâ, 1310 yılında Nasır Rabguzî tarafından yazılmış mensur, dinî bir eserdir. Bu dönemde oluşturulan Muînü’l-Mürîd (Müridlerin Yardımcısı), Revnaku’l- İslâm (islâm’ın Parlaklığı), Muhabbetnâme gibi manzum dinî eserlerde Oğuz Türkçesinin etkisi göze çarpar.

►Doğrudan doğruya Harezm Türkçesinin ürünü olan eser, 1358 tarihinde Kerderli Mahmut tarafından yazılan ve büyük ölçüde mensur, dinî bir eser olan Nehcü’l-Ferâdis (Cennetlerin Açık Yolu)’tir.

►Kimi dil bilimciler “Orta Türkçe” şeklinde dönemsel bir sınıflandırma yapmayarak “Eski Türkçe“den sonra “Yeni Türkçe” dönemini başlatmakta ve “Harezm Türkçesi“ni de bu dönemdeki ayrışmada yeni bir kol olan “Küzey-Doğu Türkçesi“nin ilk aşaması kabul etmektedir.

1. Günümüzde “g” ile başlayan kelimeler Eski Türkçede “k” ile başlamıştır: göz-köz, gün­kün vb.
2. Günümüzde “d” ile başlayan kelimeler Eski Türkçede “t” ile başlamıştır: dağ-tag, dokuz-tokuz vb.
3. Günümüzde “b”nin kullanıldığı bazı kelime­lerde Eski Türkçenin Göktürk Döneminde “v” kullanılmıştır: av-ab, savaş-sabaş vb.
4. İsmin belirtme (-i) hâli, Eski Türkçede “ıg, ig” ile karşılanmıştır: evi-ebig vb.
5. İsmin yönelme (-e) hâli, Eski Türkçede “ga, ge, ka, ke” ile karşılanmıştır: dağa-tagka vb.
6. Günümüzde “-an, -en” ile karşılanan sıfat-fiil ekinin yerine, Eski Türkçede “-gan, -gen, -kan, -ken” ekleri kullanılmıştır: alan-algan, duran-turgan vb.
7. Günümüzde “ile” edatıyla karşılan vasıta hâli için Eski Türkçede “n” sesi kullanılmış­tır: saç ile-saçın, göz ile-közün vb.
8. Görülen geçmiş zaman kipi dışında fiil çekim­lerinde şahıs ekleri yerine zamirler kullanıl­mıştır: gelirsin-kelürsen, görürüz-körürbiz vb.
9. Gelecek zaman (-acak, -ecek) eki olarak Es­ki Türkçede “-tacı, -teçi” eki kullanılmıştır: geleceğim-kelteçimen vb.

Eski Türkçe Örnek Metin:

Bilginin Faydası ve Bilgisizliğin Zararı Hakkında

Biligdin urur men sözümke ula Biligligke ya dost özüngni ula Bilig birle bulnur saadet yolı Bilig bil saadet yolını bula

Bilgiden sözüme temel atarım, Ey dost, bilgiliye yaklaşmaya çalış, Saadet yolu bilgiyle bulunur, Bilgi edin ve saadet yolunu bul.

(Atebetü‘l-Hakâyık Hazırlayan: Reşit Rahmeti Arat)

Bu dönemde İslam kültür ve medeniyetinin etkisiyle hem günlük dilde hem de edebî ve öğretici metinlerde Arapça ve Farsça kelimeler kullanılmaya başlanmış, Uygur alfabesinin yerini süreç içinde Arap alfabesi almıştır. Bu dönemde oluşturulan eserlerin en önemlileri şunlardır:

Kutadgu Bilig: Kutadgu Bilig (mutluluk veren bilgi), İslam Uygarlığı Çevresinde Gelişen Türk Edebiyatı Döneminde oluşturulan ilk eserdir.

Yusuf Has Hâcip, Balasagun’da yazmaya başladığı “Kutadgu Bilig“i 1070 yılında Kaşgar’da tamamlamış ve Karahanlı hükümdarlarından Tabgaç Uluğ Buğra Karahan‘a sunmuştur.

Mesnevi nazım biçimiyle oluşturulan bu metin­de adalet, mutluluk, akıf ve kanaati temsil eden dört kişinin konuşmalarına ve eylemlerine yer verilerek aslında dünyada ve ahiret hayatında mutluluğa ula­şılması için yapılması gerekenler anlatılmıştır. Metin­de, devlet adamlarında bulunması gereken nitelikler ve devlet yönetimde uyulması gereken kurallar hak­kında çeşitli bilgiler verilmiş, olay örgüsü bu doğrultu­da geliştirilmiştir.

Divânü Lûgâti’t-Türk: Türk dilinin ilk sözlüğü olan Divânü Lûgâti’t-Türk, 1072-1074 yıllan arasın­da Kaşgarlı Mahmut tarafından Araplara Türkçe öğ­retmek amacıyla kaleme alınmıştır.

Ansiklopedik niteliği ağır basan bir sözlük olan “Divânü Lûgâti’t-Türk“te, Türkçe kelimelerin Arapça karşılıklarının verilmesiyle yetinilmemiş, bu kelime­lerin cümle içindeki kullanılışlarına da örnekler ve­rilmiştir.

Sözlükte gerek madde başı kelimelerde gerek­se de bazı kelimelerin açıklamalarında çeşitli özel adlara (yer adları, Türk boylarının adları, Türk tarih ve mitolojisiyle ilgili önemli kişilerin adları) yer verile­rek bunlarla ilgili geniş açıklamalar yapılmış; ayrıca Türk diliyle ilgili önemli kurallar, Türkçedeki ses de­ğişimleri ve lehçe farklılıkları hakkında önemli bilgi­ler verilmiştir.

Divân-ı Hikmet: Divân-ı Hikmet, Hoca Ahmet Yesevî‘nin “hikmet” adı verilen din ve tasavvuf te­malı şiirlerinin toplandığı eserdir. Ahmet Yesevî’nin “hikmet’leri İslam Uygarlığı Çevresinde Gelişen Türk Edebiyatı nazım türlerinden olan “ilahi“nin ilk örnekleri kabul edilebilir. Buradan hareketle Ahmet Yese­vî’nin de “dinî-tasavvufi halk şiiri”nin kurucusu oldu­ğu söylenebilir.

Atebetü‘l-Hakâyık: Edip Ahmet Yüknekî tara­fından 12. yüzyılın başlarında yazılan Atebetü’l-Ha­kâyık (Hakikatlerin Eşiği), dinî ve tasavvufi temaların ele alındığı manzum bir eserdir.

Uygur Döneminde oluşturulan metinlerin çoğu, Maniheizm ve Budizm’le ilgili kutsal metinlerdir. Moğolca ya da Çinceden çevrilip çoğunlukla Uy­gur alfabesiyle kaleme alınan bu metinlerin en önem­lileri şunlardır:

Altun Yaruk (Altın Işık): Budizm’in kutsal kita­bıdır. 700 sayfalık bu metinde Budizm’in inanç felse­fesi, din adamlarının menkıbeleriyle zenginleştirile­rek anlatılmıştır.

Sekiz Yükmek (Sekiz Yığın): Budizm’le ilgili bil­gilerin verildiği bir eserdir.

Kalyanamkara ve Papamkara Hikâyesi (İyi Düşünceli Prens ile Kötü Düşünceli Prens Öykü­sü): İki kardeş arasında geçen olayların Budizm te­ması çevresinde anlatıldığı bir hikâyedir.

Irk Bitig (Fal Kitabı): Mani dinine ait Göktürk harfleriyle yazılmış bir fal kitabıdır.

6-13. yüzyıllar arasını kapsayan bu dönem üç alt dönemden oluşmaktadır:

• A. Göktürk (Köktürk) Dönemi
• B. Uygur Dönemi
• C. Karahanlı Dönemi

GÖKTÜRK DÖNEMİ

Bu dönemde oluşturulan en önemli metinler Göktürk Yazıtları’dır. Türk diliyle oluşturulan ilk metinler olan Göktürk (Köktürk) Yazıtlarının Orhun Abideleri olarak da anılmasının nedeni, bu taşların Moğolistan’daki Koço Çaydam Gölü civarındaki Orhun (Orhon, Orkun) Irmağı’nın eski yatağının yakınlarında bulunmasıdır. Aslında bu bölge civarında pek çok dikili taş vardır fakat bunlar içinde üçü; Türk dili, edebiyatı ve kültürü bakımından son derece önemlidir. Bunlar şunlardır: Bilge Kağan Yazıtı, Kül Tigin Yazıtı, Tonyukuk Yazıtı.

Kül Tigin Yazıtı: Göktürk hükümdarı Bilge Kağan tarafından 731’de ölen kardeşi Kül Tigin adına 732’de dikilmiştir. Bu taşın yazıcısı, Yollug Tigin’dir. Bu metinde Göktürk tarihine ait önemi olaylar nakledilerek topluma birlik bütünlük mesajı verilmiştir.
Tonyukuk Yazıtı’nı, Bilge Kağan’ın başyardımcı olan Tonyukuk diktirmiştir. 716’da dikildiği sanılan bu yazıtta, Göktürklerin Çin esaretinden nasıl kurtuldukları ve Tonyukuk’un devlet yönetiminde neler yaptığı anlatılmıştır.

Bilge Kağan Yazıtı: Bilge Kağan’ın ölmesi üzerine 735’te dikilmiştir. Yazıtta devletin nasıl büyüdüğü ve Kül Tigin’in ölümünden sonra nelerin yaşandığı anlatılmıştır.

Türk adını bir devlet adında kullanan ilk Türk topluluğu olan Göktürkler (Köktürkler) tarafından dikilen bu yazıtlar, bir çeşit yazılı nutuk örneği sayılabilir. Bu metinler yabancı kelimelerin kullanılmadığı öz Türkçe ile oluşturulmuştur.

Göktürk Yazıtlan’nda kullanılan Göktürk (Köktürk) alfabesi, otuz sekiz harften oluşmuştur. Bu harflerden dördü, ünlüleri karşılamış; her ünlü harf, Turkçenin sekiz temel ünlüsünden ikisini yazmak için kullanılmıştır.

EK BİLGİ: Yenisey Irmağı kıyısında bulunan ve Kırgızlar tarafından 5. yüzyılda dikildiği sanılan bazı mezar taşlarında Türkçe yazılara rastlanmıştır. Fakat bu yazıların, bir metin oluşturabilecek ölçüde gelişmiş olmadığı belirlenmiştir. Bu nedenle de Türkçenin ilk yazılı metinlerinin bunlar değil, Göktürk Yazıtları olduğu kabul edilmektedir.