Teşhis (Kişileştirme) Nedir? :  insan dışındaki varlıkları (hayvan, nesne, kavram vb.) insana özgü niteliklerle anlatmaya teşhis denir. Teşhis sanatının olduğu her yerde kapalı istiare de vardır.

ÖRNEK 1

Lügat bir isim ver bana hâlimden.
Herkesin bildiği dilden bir isim
Eski esvaplarım, tutun elimden.
Aynalar söyleyin bana, ben kimim.

Necip Fazıl Kısakürek

Bu dizelerde lügat, esvaplar (giysiler) ve aynalar, insana özgü niteliklerle (birisine isim verme, elinden tutma, söz söyleme) anlatılarak kişileştirilmiştir.

ÖRNEK 2

İşkence yaptıkça bana gülerdi.
Bunda yalan yoktur herkes de gördü.
Bir çekirdek verdim dört bostan verdi.
Benim sadık yârim kara topraktır.

Şair, bu dörtlükte toprakla ilgili olarak “İşkence yaptıkça bana gülerdi” ifadesini kullanarak toprağı kişileştirmiştir.

ÖRNEK 3:

Hatırlarım küçük kirli bir bulut
Durmuş olup bitenleri seyrediyordu

İlhan Berk

Bulutlara insani bir özellik verildiğinden kişileştirme sanatı vardır.

ÖRNEK 4

Mahmur uyanır gölgede binlerce ziyalar.
Çöller düşünür, gün düşünür, gölgeler ağlar.

Emin Bülent Serdaroğlu

Şair, ışığa (ziyalar) uyanma, çöllere ve güne düşünme, gölgelere de ağlama özelliğini vererek bunları kişileştirmiştir.

Kinaye: Metinde mecaz anlamıyla kullanılan bir sözün gerçek anlamıyla da doğru olmasına ve bir gerçeği yansıtmasına kinaye denir.

ÖRNEK 1

Kimse kimsenin kamburunu taşımaz.

Bu cümlede asıl olarak “hiç kimsenin başka bir kişinin derdini sıkıntısını çekemeyeceği” anlatılmaktadır. Bu, mecaz anlamdır ama söz, gerçek anlamıyla da doğrudur. Yani hiç kimse başka bir kişinin kambur (Bel veya göğüs kemiğinin eğrilmesi, raşitizm sonucu sırtta ve göğüste oluşan tümsek)unu taşıyamaz.

ÖRNEK 2:

Lekenin bulaşması kolay, çıkması güçtür.

Bu cümlede şu anlatılmak istenmektedir: “Bir kişinin yüz kızartıcı bir durumla karşılaşması, ayıp sayılan bir olayı gerçekleştirmesi kolaydır. Ama bundan, bu olayın yansımalarından kurtulması güçtür.” Bu anlam, kelimelere mecaz anlam yüklendiğinde ortaya çıkmaktadır. Bu cümle, gerçek anlamıyla da bir doğruya işaret etmektedir. Yani lekenin (kirliliği gösteren izin) bulaşması, çıkmasından kolaydır.

ÖRNEK 3:

Ben toprak oldum yoluna
Sen aşırı gözetirsin
Şu karşıma göğüs geren
Taş bağırlı dağlar mısın

Yunus Emre

Bu dörtlüğün son dizesindeki taş bağırlı dağlar sözünde kinaye vardır. Çünkü mecaz anlamıyla “acımasız” anlamına gelen taş bağırlı sözü, gerçek anlamıyla (dağın taşlardan oluşması) da doğrudur.

Teşbih (Benzetme)

Bir varlığın niteliğini daha güçlü ve etkili şekilde anlatmak amacıyla o varlığı, nitelik bakımından daha güçlü ve belirgin olan başka bir varlığa benzetmeye teşbih adı verilir.
Eksiksiz bir teşbihte dört öge bulunur: Benzeyen, kendisine benzetilen, benzetme yönü ve benzetme edatı.

Aşağıdaki teşbihte bu dört öge de kullanılmıştır:

Bir yerde teşbih sanatından söz edebilmek için orada benzeyenin ve kendisine benzetilenin bulunması yeterlidir. Yani teşbih için dört öğenin bir arada bulunması şart değildir:

• altın gibi saç
• altın şarısı saç
• altın saç

Dört çeşit benzetme vardır: Ayrıntılı, kısaltılmış, pekiştirilmiş ve güzel benzetme.

a. Ayrıntılı benzetme:

Dört öğesi de bulunan benzetmedir.

Örnek 1:

Taş gibi sert çörek

• Benzeyen: çörek
• Kendisine Benzetilen: taş
• Benzetme Yönü: Sertlik
• Benzetme edatı: gibi

Örnek 2:

Değirmen misali döner başım
Sevda değil, bu bir hışım.

Bedri Rahmi Eyuboğlu

• Benzeyen: başım
• Kendisine benzetilen: değirmen
• Benzetme yönü: dönmesi
• Benzetme edatı: misali

b. Kısaltılmış benzetme: 

Benzetme yönünün belirtilmediği benzetmedir. 

ÖRNEK 1

Türkiye cennet gibidir.

• Benzeyen: Türkiye
• Kendisine benzetilen: cennet
• Benzetme yönü:
• Benzetme edatı: gibi

ÖRNEK 2: 

Bin atlı akınlarda çocuklar gibi şendik.

Bin atlı o gün dev gibi bir orduyu yendik.

Yahya Kemal Beyatlı

• Benzeyen: ordu
• Kendisine benzetilen: dev
• Benzetme yönü: –
• Benzetme edatı: gibi

c. Pekiştirilmiş benzetme: 

Benzetme edatının bulunmadığı benzetme türüdür. 

ÖRNEK 

Yalnız bu katta mümkün olur daimi uçuş.
Her hamlesiyle, ruh, o çelikten kanatlı kuş
Ufkunda bir dakika görünmeksizin kara
Hür gökte, hür denizde uçar, hür ufuklara.

Yahya Kemal Beyatlı

• Benzeyen: ruh
• Kendisine benzetilen: çelikten kanatlı kuş
• Benzetme yönü: uçması
• Benzetme edatı: –

ç. Güzel benzetme (Teşbihibeliğ):  

Sadece benzeyen ve kendisine benzetilen kullanılarak yapılan benzetmedir.

Ala göz üstüne hilâl kaşları,
Sırma gibi yanar yârin saçları.

• Benzeyen: kaşlar
• Kendisine benzetilen: hilâl
• Benzetme yönü: –
• Benzetme edatı: –

Karacaoâlan

ÖRNEK 2
Menekşe gözler hülyalı,
Bakışları çok manalı,
Gönül yakıcı o gözler,
Meğer ezelden sevdalı.

Yesari Asım Arsoy

• Benzeyen: gözler
• Kendisine benzetilen: menekşe
• Benzetme yönü: –
• Benzetme edatı: –

İstiare (Eğretileme):

İstiare, bir varlığın ya da kavramın, isminin doğrudan verilmeyip başka bir varlık ya da özellik söylenerek anlatılmasıdır. İstiare, benzetmenin iki temel öğesinden sadece birinin (sadece benzeyen ya da sadece kendisine benzetilen) kullanılmasıyla yapılan edebî sanattır. Şiir dilindeki imgelerin oluşturulmasında sıkça yararlanılan bu sanatı bir örnekle açıklayalım:

Sabahtan uğradım ben bir fidana
Dedim mahmur musun dedi ki yok yok
Ak elleri boğum boğum kınalı
Dedim bayram mıdır dedi ki yok yok

Erzurumlu Emrah

Şair, yukarıdaki dörtlükte halk edebiyatı şairlerinin sıkça kullandıkları kalıplaşmış bir istiareye başvurarak sevgilisini fidana benzetmiştir. Bu durumda benzeyen, sevgili; kendisine benzetilen ise fidandır. Şair benzetmenin bu iki temel unsurundan sadece birini (kendisine benzetilen) kullanarak istiare yapmıştır.

Üç tür istiare vardır: Açık, kapalı ve temsilî istiare.

a. Açık istiare

Benzetme öğelerinden sadece kendisine benzetilenin söylenmesiyle yapılan istiaredir. Açık istiarede kendisine benzetilen söylenir, benzeyen söylenmez ama benzeyenin bir ya da birkaç özelliği belirtilir.

ÖRNEK 1

Bir gün gelecek sen de perişan olacaksın.
Ey gonca bu cemiyeti her dem mi sanırsın?

Ziya Paşa

Şair, bu dizelerde bir varlığa “gonca” kelimesini kullanarak hitap etmektedir. Bu hitapta açık istiare vardır. Çünkü şair bu kelimeyi gerçekten bir çiçek için, bir gonca için kullanmamaktadır. Bunu “Bu cemiyeti, etrafında senin için toplananları her dem mi sanırsın, bunlar her zaman senin için burada olacaklar mı, bir gün gelecek sen de yaşlanacak ve perişan olacaksın.” anlamına gelen sözlerden anlıyoruz. Şair “gonca” kelimesiyle başka bir varlığı, genç ve sağlıklı bir insanı kastetmektedir. Şair, kendisine benzetileni (gonca) söylemekle yetinmiş; benzeyeni açıkça söylememiş ama onun bir insan olduğunu çağrıştıran ifadeler kullanmıştır.

ÖRNEK 2

Kul Mustafa gözden saçar jaleler,
Arar bulamaz derdine çâreler,
Açılmıştır gonca güller lâleler,
Yeryüzünün al olduğu zamandır.

Kayıkçı Kul Mustafa

Yukarıdaki dörtlüğün ilk mısrasında “gözyaşı” yerine “jale” (kırağı, çiy) kelimesi kullanılarak açık istiare yapılmıştır: Benzeyen (gözyaşı) söylenmemiş, sadece kendisine benzetilen (jale) söylenmiştir.

Dize şöyle söylenseydi teşbih yapılmış olurdu:

b. Kapalı istiare

Benzetme öğelerinden sadece benzeyenin kullanılmasıyla yapılan istiaredir. Kapalı istiarede kendisine benzetilen söylenmez, ama onu çağrıştıran bir ya da birkaç özellik (benzetme yönü) mutlaka verilir.

ÖRNEK 1

Sahillerin yasta, ufkun bütün sis
Deniz bu akşam bir matemin mi var?
Sularında soldu son açan nergis
Yaza mersiye mi ufkunda rüzgâr?

Ahmet Hamdı Tanpınar

“Yaslı, matemli olmak” insana özgü bir niteliktir. Bu nitelik yukarıdaki dizelerde denize aktarılmış, yani deniz insana benzetilmiştir. Yalnızca benzeyen (deniz) söylenmiş, kendisine benzetilen (insan) söylenmemiş, ama kendisine benzetilenin bir özelliği (yaslı, matemli olmak) belirtilmiştir.

ÖRNEK 2

Ne mektup geliyor ne haber senden.
Söyle de bileyim bıktın mı benden?
Her akşam güneşin battığı yerden
Gözlerin doğuyor gecelerime.

Halit Çefikoğtu

Bu dörtlüğün son mısrasında kapalı istiare vardır. Benzeyen (gözlerin) söylenmiş, kendisine benzetilen (ay, mehtap) söylenmemiştir. Bu mısra şu şekilde söylenseydi teşbih yapılmış olurdu:

Gözlerin bir mehtap gibi doğuyor gecelerime

c. Temsilî (Yaygın) istiare:

Bir şiir, baştan sona bir istiare üzerine kurulmuşsa bu tür istiarelere temsilî istiare denir. Temsilî istiarede çoğunlukla kendisine benzetilen söylenir, benzeyen söylenmez ama benzeyeni çağrıştıran birçok özellik verilir. Böylelikle bu özelliklerden yola çıkılarak benzeyenin ne olduğu anlaşılır.

ÖRNEK 1

Aşağıdaki şiirde “at“a birtakım özellikler yüklenerek aslında Türk milleti anlatılmak istenmiştir. Benzeyen (Türk milleti) söylenmemiş, kendisine benzetilen (at) söylenmiştir.

AT

Bin gemle bağlanan yağız at şaha kalkıyor.
Gittikçe yükselen başı Allah’a kalkıyor.

Son macerayı dinlememiş varsa anlatın,
Râm etmek isteyenler o mağrur asil atın.

Beyhudedir, her uzvuna bir halka bulsa da
Boştur köpüklü ağzına gemler vurulsa da

Coştukça böyle sel gibi bağrında hisleri
Bir gün başında kalmayacaktır seyisleri.

Son şanlı macerasını tarihe anlatın
Zincir içinde bağlı duran kahraman atın.

Gittikçe yükselen başı Allah’a kalkıyor.
Asrın baş eğdi sandığı at şaha kalkıyor.

Faruk Nafiz Çamlıbel

ÖRNEK 2

Aşağıdaki şiirde de benzer bir durum söz konusudur. Şiirin bütününde bir gemiden ve bu geminin yaptığı son yolculuktan söz edilmiştir. Aslında o yolculukla kastedilen, ölümdür; gemiyle kastedilen de o yolculuğa çıkan ruhtur. Şiirde kendisine benzetilen (gemi) söylenmiş, benzeyen söylenmemiştir.

SESSİZ GEMİ

Artık demir almak günü gelmişse zamandan,
Meçhule giden bir gemi kalkar bu limandan.
Hiç yolcusu yokmuş gibi sessizce alır yol;
Sallanmaz o kalkışta ne mendil ne de bir kol.
Rıhtımda kalanlar bu seyahatten elemli,
Günlerce siyah ufka bakar gözleri nemli.
Bîçâre gönüller! Ne giden son gemidir bu!
Hicrânlı hayâtın ne de son matemidir bu!
Dünyâda sevilmiş ve seven nafile bekler;
Bilmez ki giden sevgililer dönmiyecekler.
Birçok gidenin her biri memnun ki yerinden,
Birçok seneler geçti; dönen yok seferinden.

Yahya Kemal Beyatlı

Allah’a sığın şahs-ı halimin gazabından
Zira yumuşak huylu atın çiftesi pektir.
Ziya Paşa
(Bu beyitte sakin yaratılışlı kişinin gazabından Allah’a sığın dendikten sonra bu yargı “Yumuşak huylu atın çiftesi pektir” atasözüyle pekiştiriliyor.)

İrsalimesel Örnekleri:
Eğer olsa derler kelin merhemi
Sürer kendinin başına ol emi
İzzet Molla (em:çare)

Gün de doğar gün de doğar
Bir gün mutlaka gün doğar
Gün doğmadan neler doğar G
ün doğmadan Şehzadebaşına
Sezai Karakoç

Tok olanlar bilmez çektiğini aç kalanın
Sırtı pek kişiye karakış bile yaz görünür
Sami

Geldimse ne var ben şuarâ bezmine âhir
Âdet budur “âhirde gelir bezme ekâbîr.”
Nevi

Geçmiş bir zamanı kalbim bulmak üzeredir.
Tamamlanacaktır yarım kalmış rüyalar;
Ey hafıza! Cömert memenden beni emzir;
Zengin renklerini ufkuma dök ey bahar!
Ahmet Muhip Dıranas

(Bu dörtlükte geçmiş zamanla ilgili olarak “hafıza” ya seslenilirken hitabın yönü birden “bahar“a çevriliyor.)

Bir uykuyu cananla beraber uyuyanlar,
Varlıkta bütün zevki o cennette duyanlar,
Dünyayı unutmuş bulunurken o sularda,
— Zalim saat ihmal edilen vakti çalar da-
Bir an uyanırlarsa leziz uykularından,
Baştanbaşa, her yer kesilir kapkara zindan.
Bir faciadır böyle bir âlemde uyanmak,
Günden güne hicranla bunalmış gibi yanmak.
Ey talih! Ölümden de beterdir bu karanlık;
Ey aşk! O gönüller sana mal oldular artık;
Ey vuslat! O âşıkları efsununa ram et!
Ey tatlı ve ulvi gece! Yıllarca devam et!
Yahya Kemal Beyatlı

(Yukarıdaki parçanın son dizelerinde hitabın yönü değiştiği için iltifat sanatı yapılmıştır.)

Selâm sonsuzluğun aydınlık bahçesinden
Selâm, senelerce, senelerce evvel,
Hatırası kalbe ışıklarla dökülen
En sevgiliye, en iyiye, en güzele
Ahmet Muhip Dıranas

Ey, ömrün en güzel türküsü aldanış!
Aldan, gelmiş olsa bile ümitsiz kış
Ahmet Muhip Dıranas

Ey şimdi köyünden pek çok uzakta,
Ey şimdi bir yığın kara toprakta
Uyanmaz uykuya dalan yiğitler!
Şehitlik şanını alan yiğitler!
Enis Behiç Koryürek

Hey bayrak, al bayrak, bizim şanımız
Gerekirse kurban sana canımız
Tuğun saçlarımız, rengin kanımız
Hilâlin resmolunmuş kaşımızda hey
Behçet Kemal Çağlar

Git evladım, yıllarca ben oğulsuz kalayım
Şu yaralı bağrıma kara taşlar salayım!
Haydi oğlum, haydi git
Ya gazi ol, ya şehit!…
Mehmet Emin Yurdakul

(Yukarıdaki parçalarda “selam”, “ey”, “hey”, “haydi” ünlemleriyle çeşitli varlıklara seslenilerek nida sanatı yapılmıştır.)

Söz arasında tarihteki bir olaya ya da ünlü bir kişiye, bir inana, bir atasözüne, bir şiire işaret etmeye, onu anımsatmaya “telmih” denir. Telmih sanatında işaret edilen şeye bir iki sözcükle değinilir.

♦ Bilgiye dayalı bir sanat olduğu için telmih sanatının anlaşılmasında ortak kültürün önemi büyüktür.

Kardeşini öldürüyor Kaabil,
İçimde bir yalnızlık duygusu,
Ölüm kadar uzun yaz uykusu,
Sıkıntı ile geçilen sahil. 
Orhan Veli

(Bu dörtlükte şair, ilk dizeyle insanlık tarihindeki en eski olaylardan birine, Kaabil’in, kardeşi Habil’i öldürmesi olayına göndermede bulunuyor.)

Mesele falan değildi öyle,
To be or not to be kendisi için;
Bir akşam uyudu; Uyanmay iverdi.
Orhan Veli

(Kitab-i Sengi Mezar adlı şiirden alınan yukarıdaki parçada “to be or not to be” sözüyle Shekespeare’nin ünlü kahramanı Hamlet hatırlatılmıştır.)

Ben ölünce sanırım dünya yalınlaşacak
Gözlerim Âşık Veysel, bileklerim Yasenin!
Abdülkadir Budak

(Şair, Âşık Veysel’in gözlerinin görmediğine ve Rus şairi Yasenin’in bileklerini keserek intihar ettiğine göndermede bulunuyor)

Telmih Örneği:

Serp onlara ambardan bir avuç arpa
Kuşlarım geliyor kanat çırpa çırpa
Değil mi ki yollar kilitli ve sapa,
Oku, güzel Yusuf’u öven Mezamir…
Ahmet Muhip Dıranas

♦ Bilgiye dayalı bir sanat olduğu için telmih sanatının anlaşılmasında ortak kültürün önemi büyüktür.

Bana Tahir Efendi kelp demiş
iltifatı bu sözde zahirdir
Mâliki mezhebim benim
zira itikadımca kelp tahirdir.
Nef’i

(Bana Tahir Efendi köpek demiş / Bana iltifat ettiği bu sözünden belli oluyor / Çünkü ben, Maliki mezhebindenim / Benim inancımca köpek temizdir.) (Bu kıt’a da “temiz” anlamındaki “tahir” sözcüğü bu ilk anlamıyla kullanılmış görülüyor; ancak asıl kastedilenin bu anlam olmadığı, “köpek tahirdir” derken “tahir” sözcüğüyle aslında Tahir Efendi’nin kastedildiği anlaşılıyor.)

‘Sarımsak da acı amma evde lazım bir dişi” (Bu atasözünde altı çizili sözcük öncelikle “sarımsak tanesi” anlamıyla düşünülüyor ve atasözünün “Evde hiç olmazsa bir diş sarımsak bulundurulması gerekir.” anlamını ilettiği sanılıyor. Ancak “dişi” sözcüğünün “kadın” anlamı akla geldiğinde atasözünün anlamı tümüyle değişiyor.)

Güzellerde vefa olmaz demek yanlıştır ey Baki
Olur vallahi billahi hemen yalvarı görsünler
Baki

(Şair, güzellerde vefa olmaz demenin yanlışlığını, onlara yalvarmak gerektiğini söylerken “yalvar” sözcüğünü uzak anlamı olan “para“yı kastederek kullanıyor.)

Yârin mendili nakışlı Okşadım ellerimle
Göz göz üzerimde Çevrenin bakışı
(Çevre: 1. mendil, 2. etraf)
Behçet Necatigil

LEFFÜNEŞİR

♦ İki veya daha fazla sözcüğü kullandıktan sonra bunlarla ilgili başka sözcükleri sıralamaya “leffü-neşir” denir.
♦ En çok şiirde görülen bu sanat, birbirini izleyen iki dize arasında kurulan koşutluğa dayanır. Bunu aşağıdaki şekil üzerinde daha kolay görebiliriz.
————–A————— B————-
————–a—————-b————-

Birinci dizede A ve B sözcükleri kullanıldıktan sonra ikinci dizede A ile ilişkili a sözcüğü, B ile ilişkili b sözcüğü kullanılarak bir koşutluk oluşturulur.

♦ Yukarıdaki şekilde görüldüğü gibi, ilk dizedeki sıralama ikinci dizede bozulmazsa buna “düzenli leffüneşir” denir. Aşağıdaki beyit düzenli leffüneşire örnektir:

Şûh Şîrin’ler yüzünden dağ delen Ferhâd’lar
Aslıhan’lardan yanan Âşık Keremler görmüşüz
Yahya Kemal Beyatlı
(Birinci dizedeki Şirin ve Ferhat’la ilgili olarak ikinci dizede Aslıhan ve Âşık Kerem isimleri kullanılmıştır.)

♦ İlk dizedeki sıralamaya ikinci dizede uyulmazsa düzensiz leffüneşirden söz edilir:

————–A————— B————-
————–a—————-b————-

Aşağıdaki örnekte düzensiz leffüneşir vardır.

Ben bir sedefim, sen nisan bulutu
Ver damlaları, al yuvarlak inciyi

(ilk dizedeki “sedef” sözcüğü ikinci dizedeki “inci” ile;
“nisan bulutu” da “damla” ile ilişkilidir.)

Döküntülerin yattığı
Bir müze gibi kiler
Elbiseler, paketler, tahtalar artığı
Düğmeler, ipler, paslı çiviler
Behçet Necatigil

Bazen eser, ufuklara uzanırım
Yorgun, harap, cahil
Kocam, evim, anam
Utanırım
Behçet Necatigil