Türkmenler, batıya göç eden büyük Oğuz kitlesiyle Anadolu’ya gelmeyip Türkistan’da kaldıkları için yazı dilleri, özellikle şekil bilgisi bakımından büyük ölçüde Doğu Türkçesinin etkisinde kalmıştır.

Azerice metinler 20. yüzyılın başlarına kadar Arap alfabesi, 20. yüzyılın başlarından 1991 yılına kadar da Kiril alfabesiyle oluşturulmuştur. Azeri Türkçesinde 1991’den itibaren Latin alfabesi kullanılmaktadır.

Azeri Türkçesiyle eser vermiş başlıca şair ve yazarlar şunlardır: 18. yüzyılda Molla Penah Vâkıf; 19. yüzyılda Mirza Fethali Ahundzâde, 20. yüzyılda Hüseyinzâde Ali, Celil Memmedguluzâde, Uzeyir Hacı-beyli, Abbas Zamanoğlu, Süleyman Rüstem, Bahtiyar Vahapzâde, Muhammed Hüseyin Şehriyar, Bulut Karaçorlu Sehend.

►Bugünkü Türkiye Türkçesi, Türkiye Cumhuriyeti’nin resmî dili olan Türk yazı dilidir. Irak, Suriye, Kıbrıs ve Balkanlar’da yaşayan Türklerle çeşitli ülkelere göç etmiş Türkler de bu yazı dilini kullanmaktadırlar.

►Günümüz Türkiye Türkçesi, halkın konuşma dilinden yeni bir yazı dili yaratma ilkesini benimsemiş ve bunda da başarıya ulaşmış olan Yeni Lisan hareketinin ürünüdür. Ömer Seyfettin, Ziya Gökalp ve Ali Canip Yöntemin öncülüğünde 1911 yılında Selanik’te yayımlanmaya başlanan Genç Kalemler dergisi, bu hareketin yayın organı olmuştur.

►Türkçenin bugünkü şeklini almasında “Yeni Lisan” hareketinden sonraki aşama Dil Devrimi‘dir. Dil Devrimi, Yeni Lisan hareketi ile ulaşılan aşamayı daha da olgunlaştırmayı; dil konusunu, gelişme şartları bakımından çok yönlü ve sağlam bir fikir temeline yerleştirmeyi amaçlayan bir devlet politikasıdır. 1928’de Latin alfabesinin kabulü ve 1932’de Atatürk’ün Dil Devrimini başlatmasıyla Türkiye Türkçesi, yeni bir araştırma ve geliştirme programına bağlanmıştır. Bu program gereği, Türkçenin yapı ve işleyişine ters düşen pek çok yabancı kelime, tamlama ve terim dilden atılarak yerlerine Türkçe karşılıklar bulunmuştur.

“Yeni Lisan” hareketinin temel amaçları şunlardır:

• 1. Türkçede Arapça ve Farsça dil bilgisi kurallarının kullanılmaması, bu kurallarla oluşturulan tamlamaların Türkçeden atılması
• 2. Türkçeye girmiş, bir bakıma Türkçeleşmiş Arapça ve Farsça kelimelerle oluşturulacak yeni isim ve sıfat tamlamalarında Türkçe tamlama kurallarının kullanılması
• 3. Arapça ve Farsça kelimelerin Türkçede söylendikleri gibi yazılmaları
• 4. Öteki Türk lehçelerinden kelimeme alınmaması
• 5. Yazı diliyle konuşma dili arasındaki farkların giderilmesi, İstanbul Türkçesine dayalı canlı bir yazı dili oluşturulması
• 6. İlk beş maddede belirtilenlerden hareketle dil ve edebiyatın Doğu ve Batı taklitçiliğinden kurtarılması, yaratıcı bir dil ve edebiyat ortamının oluşturulması

► Osmanlı Türkçesi 15. yüzyıl sonlarından 20. yüzyıl başlarına kadar Anadolu, Kırım, Irak, Suriye, Adalar, Rumeli ve Kuzey Afrika’da kullanılan Türk yazı dilidir. Osmanlı Türkçesinin daha sonraki edebî gelişmelere ve yazı dili anlayışına göre az çok değişiklik gösteren 1860-1911 yılları arasındaki dönemi, kendi içinde Tanzimat Dönemi Osmanlıcası, Servet-i Fünûn Dönemi Osmanlıcası ve Fecr-i Ati Dönemi Osmanlıcası gibi alt bölümlere ayrılabilir. Osmanlı Türkçesi, 1911’de “Yeni Lisan” hareketinin ve “Millî Edebiyat Dönemi“nin başlamasıyla sona ermiştir.

► Osmanlı Türkçesiyle oluşturulan edebî metinlerin, özellikle de şiirlerin çoğunda Arapça ve Farsça kelime, ek ve tamlamalar çok fazla kullanılmış; süslü anlatıma, söz sanatlarına sıkça başvurulmuştur.

► Bu dönem şairlerinin en önemlileri şunlardır: 16. yüzyılda Bakî, Fuzûlî, Hayalî, Zatî, Muhibbî (Kanuni Sultan Süleyman), Taşlıcalı Yahya, Bağdatlı Ruhî, Lâmî; 17. yüzyılda Nefî, Nâbî, Şeyhülislam Yahya, Sabit, Nailî, Neşâtî, Nevizâde Atayî; 18. yüzyılda Nedim, Şeyh Galip, Enderunlu Vâsıf, Koca Ragıp Paşa, Sümbülzâde Vehbî, 19. yüzyılda Yenişehirli Avnî, Vâsıf, Leskofçalı Galip.Osmanlı Türkçesiyle oluşturulan öğretici metinler, bu metinlerde kullanılan edebî sanatların ve yabancı kelimelerin yoğunluğuna bağlı olarak üç başlık altında sınıflandırılabilir: Sade, orta ve süslü nesirle oluşturulan öğretici metinler.

► Tanzimat Döneminde (1860-1896) Osmanlı yazı dilinin sadeleştirilmesine yönelik bazı çalışmalar başlamış fakat Osmanlıcanın, yüzlerce yıllık geçmişi olan bir imparatorluk geleneğinin yazı dili olmasından kaynaklanan alışkanlıklardan ötürü bu çalışmalardan önemli bir sonuç elde edilememiştir.

Osmanlıca Harfler

Osmanlıca Örnek Bir Metin

1. Günümüzde “t” ile başlayan bazı ekler Eski Anadolu Türkçesinde “d” ile başlamıştır: açtım-açdum, başta-başda vb.

2. Gelecek zaman (-acak, -ecek) eki olarak Eski Anadolu Türkçesinde -ısar, -işer” ya da “-ası, -esi” ekleri kullanılmıştır: bulacağım-bulasarum, görecektir-göresidür vb.

3. Bildirme eki (-dır, -dir) olarak bazı metinlerde bu ekin eski şekli olan “-durur” kullanılmıştır: vardır-vardurur vb.

4. Eski Anadolu Türkçesinde kullanılan bazı ekler Bugünkü Türkiye Türkçesinde kullanılmamaktadır. Bu eklerin en önemlileri şunlardır:

• * “Gibi” edatının yerini tutan “-layın“: yağmur gibi-yağmurlayın, benim gibi-bencileyin
• * Emir kipi eki olarak kullanılan “-gıl, -gil“: al-algıl, ver-virgil vb.
• * Bazı zarf-fiil ekleri: görünce– göricek, açarak-açuban vb.

5. Bugün büyük uyumuna uymayan bazı ekler Eski Anadolu Türkçesinde büyük uyumuna uymuştur: yarınki-yarınkı vb.

6. Eski Anadolu Türkçesinde küçük ünlü uyumu yoktur: açık-açuk, gördü-gördi vb.

Batı Türkçesi, 12. yüzyıl sonlarıyla 13. yüzyıl başlarından günümüze kadar Anadolu, Azerbaycan, Irak, Suriye, Adalar, Rumeli ve Kuzey Afrika’da kullanılan Turkçedir. Batı Turkçesinin ana kolunu, Türkiye Türkçesi oluşturur.

Türkiye Türkçesi terimi, geniş anlamıyla Anadolu ve Rumeli bölgesinde 13. yüzyıldan itibaren kullanılan Türk yazı dilini; dar anlamıyla ise bugünkü Türkiye sınırları içinde konuşma ve yazı dili olarak kullanılan Türkçeyi anlatır.

Türkiye Türkçesi kendi içinde üç döneme ayrılır:

• A. Eski Anadolu Türkçesi (Eski Türkiye Türkçesi)
• B. Osmanlı Türkçesi
• C. Bugünkü Türkiye Türkçesi (Çağdaş Türkiye Türkçesi)

A. Eski Anadolu Türkçesi: Eski Anadolu Türkçesi, 13. yüzyıl başlarından 15. yüzyıl sonlarına kadar Anadolu ve Rumeli’de konuşulan Oğuzca temelindeki Turkçedir. Eski Anadolu Türkçesiyle oluşturulan metinler, Arap alfabesiyle kaleme alınmıştır.
Eski Anadolu Türkçesi ile yazılmış, başlıca eserler şunlardır:

Yazar-şair Eser

• Ahmedî ► Divan
• Ahmed Paşa ► Divan
• Avnî ► Divan
• Cem Sultan ► Divan
• Eşrefoğlu Rumî ► Divan
• Kadı Burhaneddin ► Divan
• Necâtî ►Divan
• Nesimî ► Divan
• Şeyhî ► Divan
• Yunus Emre ► Divan
• Ahmedî ► Cemşîd ü Hurşîd
• Ahmedî ►İskendemâme
• Ahmed-i Daî ► Çengnâme
• Ahmed Fakîh ► Çarhnâme
• Âşık Paşa ► Garibnâme
• Aşıkpaşazâde ► Osmanlı Tarihi
• Celâiüddin Hızır ► Müntahab-ı Şifâ
• Erzurumlu Mustafa Darîr ► Siyer-i Nebî
• Fahrî ► Hüsrev ü Şîrin Tercümesi
• Gülşehrî ►Mantıku’t-Tayr Tercümesi
• Haliloğlu Yahya ► Fütüvvetnâme
• Hoca Mes’ud ► Süheyl ü Nevbahar
• Kul Mes’ud ► Kelîle ve Dimne Tercümesi
• Mercimek Ahmed ► Kabusnâme
• Sinan Paşa  ►Tazarruât-ı Sinan Paşa
• Şeyhî ► Harnâme
• Şeyyad Hamza  ► Yusuf ve Zelîha
• Yazıcıoğlu Ali ► Selçuknâme
• Yazıcıoğlu Mehmed ► Muhammediye
• Anonim ► Dede Korkut Kitabı
• Anonim ► Battalnâme

Eski Anadolu Türkçesiyle Türkiye Türkçesi Arasındaki Farklar