Yapısına Göre Cümleler

Cümle Türleri 

YAPISINA GÖRE CÜMLE

1. Basit Cümle: Tek yargı bildiren cümlelerdir. Bunlarda bir yüklem vardır, yan cümleler yoktur:

Saat sekizde buluşalım.

yüklem

Evin içinde onlarca kedi vardı.

yüklem

Epeyce gülüşmüştük o sabah.

yüklem

Ömer şu an uyumaktadır.

yüklem

2. Birleşik Cümle: Temel bir cümle ile ona bağlı yan cümleden oluşan cümlelerdir.

Yüklemin (çekimlenmiş eylem ya da ek eylem almış ad soylu sözcük) bulunduğu bölüme temel cümle, yükleme bağlı diğer yargının bulunduğu bölüme yan cümle denir. Yan cümleler temel cümlenin öznesi, nesnesi, dolaylı tümleci ya da zarf tümleci olabilir.

a) Girişik-Birleşik Cümle: Yan cümlesi eylemsiden oluşan birleşik cümlelerdir:

Ben de koşmak        (nesne)  istiyorum.

yan cümle (isim fiil)         yüklem

Savaşan insanlar (özne) başarılı olur.
yan cümle (ortaç)               yüklem

Çocuklar gülerek (zarf t.) yanımıza geldi.
yan cümle (ulaç)                    yüklem

Müdür, konuşan memurdan (dol. t.) hoşlanmıyor.

yan cümle (ortaç)                    yüklem

  • Sadece yükleminde eylemsi bulunan cümleler girişik birleşik cümle olmaz:Mutlu insan seven insandır. (basit yapılı cümle)

yüklem

  • Girişik birleşik cümlelerde ne kadar eylemsi varsa o kadar yan cümle vardır:

Hastalanan çocuk, çorba içmek istemiyordu.

yan cümle                   yan cümle     temel cümle

b) Koşullu Birleşik Cümle: Yan cümlesi koşul eki (-sa) almış, birleşik cümledir:

Balık yer-se-n sağlıklı büyürsün.

yan cümle                          yüklem

Sen de gelir-se-n sevinirim.

yan cümle                yüklem

c)  İç İçe Birleşik Cümle: Yan cümlesi, temel cümlenin içine girmiş bir cümleden oluşan birleşik cümledir.

İç cümle, temel cümlenin öznesi ya da nesnesi olur:

Duvarda “istikbal göklerdedir!” yazıyordu.

yan cümle (özne)     yüklem

Davut, “Seni seviyorum.”  dedi.

yan cümle (nesne)  yüklem

d) Ki’ li Birleşik Cümle: Yan cümlesi, temel cümleye ” ki” bağlacıyla bağlanmış cümledir.

Bunlarda genellikle temel cümle, yan cümleden öndedir:

Gönlüm ister ki herkes mutlu olsun.

temel cümle           yan cümle (nesne)

HATIRLATMA

Kimi durumlarda yan cümle temel cümleden önce gelebilir.

O kadar acı çekiyordu ki dayanamadım.

yan cümle (zarf tümleci)    temel cümle

e) mi’ li Birleşik Cümle: Yan cümlesi, temel cümleye ” mi” edatıyla bağlanmış cümledir:

Geldin           mi                  görüşürüz.

yan cümle (zarf t.)     yüklem (temel cümle)

3. Sıralı Cümle: Birden çok yüklemi olan cümlelerdir.

Bağımsız cümlelerin virgül, noktalı virgül ya da bağlaçla birbirine bağlanmasıyla oluşurlar:

Sahile indim, batan güneşi izledim.

Ayağım çok ağrıyordu; ayağımı soğuk suya soktum.

Eldivenlerimi giydim ve kartopu oynadım.

a) Bağımsız Sıralı Cümle: Herhangi bir ögesi ortak olmayan sıralı cümledir:

Davullar   çalındı,       oyunlar   oynandı.

özne          yüklem        özne        yüklem

Özgür      uyudu,       Tuğba     saatterce    çalıştı.

özne          yüklem       özne        zarf tüm. yüklem

b) Bağımlı Sıralı Cümle: En az bir ögesi ortak olan sıralı cümledir:

Sedat             koştu,              yoruldu,      dinlendi.

ortaközne   yüklem             yüklem        yüklem

Aşçı           ekmeği          dilimledi,     tabaklara    dizdi.
ortak öz. ortak nes.      yüklem                              yüklem

Vedat           okula,    Hülya   eve        gitti.

Özne            dol.t.      özne     dol.t.    ortak yüklem

  • Cümlelerin birbirine bağlaçla bağlandığı sıralı cümleye, sıralı-bağlı cümle denir:

Seni çağırdım ama duymadın.

bağlaç

Etiketler:

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış.

Yorum Yaz