A) Ne hoştur kırlarda yazın uyumak
Bulutlar ufukta beyaz bir yumak
B) Ağaçlar derin bir hülyaya varmış
Saçında yepyeni teller ağarmış
C) Öğleyin bu uyku bir aralıktır
Saf hava bir kanat gibi ılıktır
D) O zaman gönülde ne varsa diner
Yüzlere tül gibi bir buğu iner
E) Öttükçe o, hasretle genişlerdi, duyardım
Korkunç uçurumlar gibi ruhumda derinlik

2. “İstiare (eğretileme)”; bir sözün, benzetme amacıyla başka bir söz yerine kullanılmasıdır. Başka bir deyişle, bir tür benzetmedir. Benzetmenin temel öğelerinden, yalnızca “kendisine benzetilen” ya da yalnızca “benzetilen (benzeyen)” kullanılarak yapılır; birinci duruma “açık istiare”, ikinci duruma da “kapalı istiare” denir.
Buna göre, aşağıdaki dizelerin hangisinde “istiare” yaktur?

A) Sabahtan uğradım ben bir fidana
B) Birçok seneler geçti dönen yok seferinden
C) Yüce dağ başında siyah tül vardır
D) Artarak tufan olan bir yağmurdur uykusuzluk
E) Pencereden seyrettik göğün yanan kandillerini

3. insan dışındaki varlıkları, insana özgü niteliklerle anlatmaya “kişileştirme (teşhis)”; insanın konuşma yetisinin başka varlıklara aktarılmasına da “konuşturma (intak)” sanatı denir, “intak” sanatının bulunduğu sözlerde “teşhis” sanatı da vardır.
Aşağıdaki dizelerin hangisinde, bu iki sanat da vardır?

A) Yılda bir kere çıldırır ağaçlar sevincinden
Rabbim ne güzel çıldırır
B) Yılda bir kere uzatır avuçlarını yaprak
Sevincinden titreyerek
C) Biz de yılda bir kere sevinebilseydik
Merhaba, diyen çiçeklere bakarak
D) Yılda bir kere kendini verir toprak
Mutluluktan yarılarak
E) işte armutlarımız çırılçıplak
Ne saklanma var onlarda, ne nazlanma

4. Türkiye’de kalemiyle geçinebilen insan sayısı çok azdır.
Bu cümledeki altı çizili sözde, aşağıdaki açıklamalardan hangisine uyan bir söz sanatı yapılmıştır?

A) Bir kavramı; benzetme amacı gütmeden, onun kullanımıyla ilgili, bağıntılı olduğu başka bir sözle gösterme olan “mecaz-ı mürsel”e
B) Bilinen bir şeyi; söyleyişte bir anlam inceliği yaratmak için, bilmez gibi görünerek, bilmezlikten gelerek anlatma olan “tecahül-i arife
C) Bir dizede en az iki şeyi andıktan sonra, başka bir dizede bunlarla ilgili nitelikleri belli bir sıra gözeterek verme olan “leff ü neşr”e
D) Anlatımı ve ses güzelliğini pekiştirip güçlendirmek amacıyla bir sözcüğü sürekli biçimde kullanma olan “tekrir” e
E) Bir olguyu, onun gerçek etkenini bir yana bırakıp güzel, tatlı, hoş, hayali bir nedene bağlayarak anlatma olan “hüsn-i talil”e

5. Aşağıdaki dizelerin hangisinde görülen altı çizili sözde, “hem gerçek hem de mecaz anlamı olan bir sözü, onun mecaz anlamını kasdederek kullanma” sanatı olan “kinaye“ yoktur?

A) Yumdu dünyaya ela gözlerini
B) Geç fark ettim taşın sert olduğunu
C) Makbul isen hitabına herkes kulak tutar
D) Sevincinden yeşerdi telgraf direkleri
E) Yine parmağım ağzımda kaldı / Masumluk akıyordu yüzünden

6.
Koyup kaldırmadan, ikide birde
Kazan devrildi, söndürdü ocağı
izzet Molla bu dizelerinde; “ocak” sözcüğüyle, hem “Yeniçeri Ocağı’nı, hem de yemek pişirilen ocağı; “kazan” sözcüğüyle de, hem Yeniçerilerin sık sık “kazan kaldırması (isyanı)” olayını, hem de yemek pişirilen kazanı (büyük tencere) kasdederek bir söz sanatı yapmıştır.
Bu söz sanatı, aşağıdakilerden hangisidir?

A) Tariz
B) Tezat
C) Teşhis
D) Tenasüp
E) Tevriye

7.
Kime iyi desen darılır söğer
Merhamet zamanı değildir meğer
Yanında birini kesseler eğer
Bir hançer de sen vur sonra utanma
Bu dizelerde “asıl söylenmek istenenin, sözü ters söyleyerek belirtilmesi” ile yapılan söz sanatı, aşağıdakilerden hangisidir?

A) Tariz
B) Kinaye
C) İstiare
D) Tezat
E) Tecahül-i arif

8. Aşağıdaki dizelerden hangisinde, “tezat” sanatı yoktur?

A) Görmediğim şeyi asla sezemem
Korku bilmem ama yalnız gezemem
B) icap etse kendi adım yazamam
Kâtiplikte gayet itibarım var
C) Evime yatsıdan önce hiç gelmem
Alnıma sürülen lekeyi silmem
D) Ömrümde zararsız günümü bilmem
Her sene yüz milyonluk kârım var
E) Evvel param alır sonra mal verir
Her tüccarın yanında itibarım var

9. Aşağıdaki dizelerin hangisinde, “telmih (hatırlatma)” sanatı yoktur?

A) Dinle bak, dağlar neler söylemekte
Ferhat’ın sevdalı kazmasından
B) Kuşların sohbeti pek tatlı olur
Tufan’la Nuh’un hikâyesini dinlerken
C) Eyüp gibi sabır ettim cefana
Dahi gelmez misin insafa canım
D) Gölgesinde mevsimler boyu oturduğu
O ağacın altını bilmem anıyor musun
E) Ben ağustosböceği sen de karınca
Neden hiç dinlemezsin benim sazımı

10. Abbasi Halifesi’nin yeğeni ölür. Halife, zamanın ünlü şairi Ebu Delâme ile mezarlığa gider. Halife, şaire mezarı göstererek, “Burası için ne hazırladın?” diye sorar. Ünlü şair, Halife’nin, “Öbür dünya için ne hazırladın?” demek istediğini anladığı halde, şöyle cevap verir: “Halife’nin yeğenini!..”
Şairin, bu parçada yer alan cevabıyla yaptığı söz sanatı, aşağıdakilerden hangisidir?

A) Abartma (mübalağa)
B) Bilmezlikten gelme (tecahül-i arif)
C) Güzel neden gösterme (hüsn-i talil)
D) Telmih (anıştırma, hatırlatma)
E) Tariz (iğneleme, söz dokundurma)

11. Aşağıdaki dizelerin hangisinde “tenasüp” sanatı yoktur?

A) Şu görünen yayla ne güzel yayla
Bir dem süremedim giderim böyle
B) Her sabah başka bahar olsa da ben uslandım
Uğramadım bahçelerin semtine gülden yandım
C) Yelpaze çevrilir gibi birden dönüşleri
işveyle devriliş, saçılış, örtünüşleri
D) Kılıçla, mızrakla, topla, tüfekle
Başımız bir kere eğilmemiştir
E) Ne nergis, ne leylak, ne lale, ne gül
Hepsiyle dolu bir selesin, güzel

12. Padişah, öfkelidir. Sadrazam, süklüm püklüm huzurdadır. Bir ara Sadrazam, her nasılsa, elindeki altını yere düşürür. Padişah’ın bir dalgınlığından yararlanarak eğilip altını almak ister. Tam o sırada Padişah onu bu halde görür ve sorar: “Niçin öyle iki büklüm oldun?” Sadrazam, gerçek nedeni söylemez ve “Tekrar ayağınıza kapanmak için!..” der.
Bu parçanın sonunda Sadrazam’ın yaptığı söz sanatı, aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kinaye
B) Mübalağa
C) Hüsn-i talil
D) Leff ü neşr
E) Mecaz-ı mürsel

13. “Kırk gün oldu kaynatırım kaynamaz!”
Bu dizedeki “mübalağa (abartma)” sanatı, aşağıdakilerin hangisinde yoktur?

A) Bin gemle bağlanan yağız at şaha kalkıyor
B) Gördüm deniz dedikleri bin başlı ejderi
C) Yerden yedi kat arşa kanatlandık o hızla
D) Dün sana bir tepeden baktım aziz İstanbul
E) Bin yıldan uzun bir gecenin bestesidir bu

14. Aşağıdaki dizelerin hangisinde, “sesleri bir, anlamları ayrı sözcükler kullanılarak yapılan söz sanatı” yoktur?

A) Geçen gün görmüş de beni düşünde
Dedim: Sonra cayma, iyi düşün de
B) Ey kimsesizler, el veriniz kimsesizlere
Onlardır ancak el verecek kimse sizlere
C) Gittikçe bembeyaz gezinenler üçer beşer
Bildim ki ahiret denilen yerdedir beşer
D) Bir güzel şuha dedim ki gözün sürmelidir
Dedi, vallahi seni Hind’e kadar sürmelidir
E) A benim bahtı yârim, gönlümün tahtı yârim
Yüzünde göz izi var, sana kim baktı yârim

15.
I. Bir sözü, birden çok gerçek anlamını sezdirecek şekilde kullanma
II. Söz arasında bir duruma, inanışa, olaya, söze, kahramana… işaret etme
III. Anlamca birbiriyle ilgili, birbirini düşündürebilen sözleri bir arada kullanma
IV. Alay etmek, iğnelemek, birini küçük düşürmek amacıyla bir sözü, bu sözün tam tersini söyleyerek anlatma
Bu açıklamalarda, aşağıdaki söz sanatlarından hangisi söz konusu edilmemiştir?

A) Tariz
B) Tezat
C) Telmih
D) Tevriye
E) Tenasüp

CEVAP ANAHTARI

1. B     2. D     3. C     4. A     5. D     6. E     7. A     8. C     9. D    10. B     11. A     12. C     13. D     14. E     15. B

A) Benzetme (teşbih)
B) Cinas
C) Tevriye
D) Kinaye
E) Hüsn-i talil

2.
Ay zeytin ağaçlarından yere damlıyordu
Açtım avucumu altına tuttum
Bu dizelerdeki söz sanatı, aşağıdakilerden hangisidir?

A) Benzetme
B) Cinas
C) Kişileştirme
D) Tariz
E) İstiare

3. “Yüce dağ başında salkım salkım olan bulut” dizesindeki “bulut” sözcüğünde, aşağıda açıklaması verilen söz sanatlarından hangisi vardır?

A) Benzerlik ilişkisinin dışındaki ilişkilerden yararlanılarak bir sözün bir başka söz yerine kullanılması
B) Bir sözün, hem gerçek hem mecaz anlama uygun düşecek bir biçimde kullanılması
C) Benzerlik ilişkisinden yararlanılarak bir sözün bir başka söz yerine kullanılması
D) Anlamca ilgili sözcüklerin bir arada kullanılması
E) Söylenen sözün tam tersinin kasdedilmesi

4.
Yaprak nasıl düşerse akıp kaybolan suya
Ruh öyle yollanır, uyanılmaz bir uykuya
Bu dizelerdeki söz sanatları, aşağıdakilerin hangisinde birlikte verilmiştir?

A) Hüsn-i talil, telmih
B) Cinas, mecaz-ı mürsel
C) Benzetme, istiare
D) Tecahül-i arif, tevriye
E) Tezat, tariz

5.
Biraz bağa gel, bülbül dinle, gül seyret ey sevgili
Ki sen de henüz açılmamış bir taze goncasın
Bu dizelerde, aşağıda belirtilen söz sanatlarından hangileri birlikte kullanılmıştır?

A) Teşbih, tenasüp
B) Tevriye, cinas
C) Teşbih, istiare
D) Telmih, tezat
E) Aliterasyon, tariz

6.
Çınla ey coşkun deniz, kayalıklarda çınla
Sar bütün kumsalları o dolaşık saçınla
Bu dizelerde, aşağıdaki söz sanatlarından hangisi vardır?

A) Cinas
B) Tevriye
C) Kişileştirme
D) Kinaye
E) Telmih

7. Aşağıdaki dizelerin hangisinde, ötekilerden farklı bir söz sanatı vardır?

A) Der Karac’oğlan: Öleyim
Leyla’lara kul olayım
B) Der ki çiğdem: Ben âlâyım
Yiğit başına belayım
C) Der ki lale: Ben laleyim
Cümlenizden ben âlâyım
D) Der ki menevşe: Hey Tanrı
Niçin benim boynum eğri
E) Der ki sümbül: Kanım aktır
İçimizde hiç kin yoktur

8.
Üsküdar, bir ulu rüyayı görenler şehri
Seni gıptayla hatırlar vatanın her şehri
Hepsi der: “Hangi şehir görmüş onun gördüğünü?
Bizim İstanbul’u fethettiğimiz mutlu günü!”
Bu dörtlükte, aşağıdaki söz sanatlarından hangileri birlikte kullanılmıştır?

A) Tevriye, cinas
B) Teşhis, intak
C) Teşbih, hüsn-i talil
D) Aliterasyon, teşbih
E) Tecahül-i arif, tezat

9.
Gençlikte para kazan
Kocalıkta kur kazan
Bu dizelerde, aşağıdaki söz sanatlarından hangisi vardır?

A) Tariz
B) İstiare
C) Telmih
D) Cinas
E) Mübalağa

10.
Kararmış kara gözler
Dermanım kara gözler
Gemim deryada kaldı
Yelkenim kara gözler
Bu dörtlükteki söz sanatı, aşağıdakilerin hangisinde açıklanmıştır?

A) Bilip de bilmezlikten gelme
B) Gerçek nedeni güzel bir nedene bağlama
C) Söylenişleri aynı, anlamları farklı sözcüklere başvurma
D) Zayıfı güçlüye benzetme
E) Bir sözü farklı anlamlara gelebilecek şekilde kullanma

11.
Bir yanık âşıkım, gel koca sanma
Gönlümüz alçaktır, hiç yüce sanma
Bu dizelerde geçen “koca” sözcüğü, hem “eş” hem de “yaşlı” anlamını sezdirecek şekilde kullanılarak, aşağıdaki söz sanatlarından hangisi yapılmıştır?

A) Kinaye
B) Tevriye
C) İstiare
D) Hüsn-i talil
E) Mecaz-ı mürsel

12.
Saçıma ak düştü yüzüme yıllar
Bahar sende kalsın bende acılar
Bu dizelerdeki “yüzüme yıllar düştü” sözüyle aşağıda verilen söz sanatlarından hangisi yapılmıştır?

A) Teşbih
B) Cinas
C) Tevriye
D) Kinaye
E) Mecaz-ı mürsel

13.
Bin yıldan uzun bir gecenin bestesidir bu
Bin yıl sürecek zannedilen kar sesidir bu
Bu dizelerde, aşağıdaki açıklamalardan hangisine uygun bir söz sanatı vardır?

A) Bir sözü benzetme ilgisiyle başka bir söz yerine kullanma
B) Bir olguyu, gerçek nedeninin dışında, hoşa giden bir nedene bağlama
C) Bir sözü iki ayrı anlamını birden sezdirecek biçimde kullanma
D) Bir varlığı ya da olayı, olduğundan çok büyük (ya da küçük) gösterme
E) Birkaç şeyi söyledikten sonra onlarla ilgili başka şeyleri bir sıra gözeterek anlatma

14.
Duyulmasın diye gürültüler uykularda
Yağmurlar yağar geceleri
Bu dizelerde yapılan söz sanatı, aşağıdakilerden hangisidir?

A) Tecahül-i arif (bilmezden gelme)
B) Mübalağa (abartma)
C) Tekrir (yineleme)
D) Teşbih (benzetme)
E) Hüsn-i talil (güzel nedene bağlama)

15.
I. Bir anlam inceliği yaratmak amacıyla, bilinen bir gerçeği bilmiyormuş gibi görünerek anlatmadır.
II. Hem gerçek hem de mecaz anlama gelebilecek bir sözü, asıl olarak mecaz anlamını sezdirerek kullanmadır.
III. Herhangi bir olayı ya da olguyu, asıl nedeninden başka güzel, esprili bir nedene bağlayarak anlatmadır.
IV. Anlamca birbirine uygun, birbiriyle ilişkili sözcükleri bir arada kullanmadır.
Bu açıklamalarda, aşağıdaki söz sanatlarından hangisiyle ilgili bilgi verilmemiştir?

A) Kinaye
B) Tevriye
C) Tenasüp
D) Hüsn-i talil
E) Tecahül-i arif

CEVAP ANAHTARI

1. A    2. E     3. C     4. C     5. A     6. C     7. A     8. B    9. D     10. C     11. B    12. E     13. D     14. E     15. B

Teşhis (Kişileştirme) Nedir? :  insan dışındaki varlıkları (hayvan, nesne, kavram vb.) insana özgü niteliklerle anlatmaya teşhis denir. Teşhis sanatının olduğu her yerde kapalı istiare de vardır.

ÖRNEK 1

Lügat bir isim ver bana hâlimden.
Herkesin bildiği dilden bir isim
Eski esvaplarım, tutun elimden.
Aynalar söyleyin bana, ben kimim.

Necip Fazıl Kısakürek

Bu dizelerde lügat, esvaplar (giysiler) ve aynalar, insana özgü niteliklerle (birisine isim verme, elinden tutma, söz söyleme) anlatılarak kişileştirilmiştir.

ÖRNEK 2

İşkence yaptıkça bana gülerdi.
Bunda yalan yoktur herkes de gördü.
Bir çekirdek verdim dört bostan verdi.
Benim sadık yârim kara topraktır.

Şair, bu dörtlükte toprakla ilgili olarak “İşkence yaptıkça bana gülerdi” ifadesini kullanarak toprağı kişileştirmiştir.

ÖRNEK 3:

Hatırlarım küçük kirli bir bulut
Durmuş olup bitenleri seyrediyordu

İlhan Berk

Bulutlara insani bir özellik verildiğinden kişileştirme sanatı vardır.

ÖRNEK 4

Mahmur uyanır gölgede binlerce ziyalar.
Çöller düşünür, gün düşünür, gölgeler ağlar.

Emin Bülent Serdaroğlu

Şair, ışığa (ziyalar) uyanma, çöllere ve güne düşünme, gölgelere de ağlama özelliğini vererek bunları kişileştirmiştir.

Kinaye: Metinde mecaz anlamıyla kullanılan bir sözün gerçek anlamıyla da doğru olmasına ve bir gerçeği yansıtmasına kinaye denir.

ÖRNEK 1

Kimse kimsenin kamburunu taşımaz.

Bu cümlede asıl olarak “hiç kimsenin başka bir kişinin derdini sıkıntısını çekemeyeceği” anlatılmaktadır. Bu, mecaz anlamdır ama söz, gerçek anlamıyla da doğrudur. Yani hiç kimse başka bir kişinin kambur (Bel veya göğüs kemiğinin eğrilmesi, raşitizm sonucu sırtta ve göğüste oluşan tümsek)unu taşıyamaz.

ÖRNEK 2:

Lekenin bulaşması kolay, çıkması güçtür.

Bu cümlede şu anlatılmak istenmektedir: “Bir kişinin yüz kızartıcı bir durumla karşılaşması, ayıp sayılan bir olayı gerçekleştirmesi kolaydır. Ama bundan, bu olayın yansımalarından kurtulması güçtür.” Bu anlam, kelimelere mecaz anlam yüklendiğinde ortaya çıkmaktadır. Bu cümle, gerçek anlamıyla da bir doğruya işaret etmektedir. Yani lekenin (kirliliği gösteren izin) bulaşması, çıkmasından kolaydır.

ÖRNEK 3:

Ben toprak oldum yoluna
Sen aşırı gözetirsin
Şu karşıma göğüs geren
Taş bağırlı dağlar mısın

Yunus Emre

Bu dörtlüğün son dizesindeki taş bağırlı dağlar sözünde kinaye vardır. Çünkü mecaz anlamıyla “acımasız” anlamına gelen taş bağırlı sözü, gerçek anlamıyla (dağın taşlardan oluşması) da doğrudur.

Teşbih (Benzetme)

Bir varlığın niteliğini daha güçlü ve etkili şekilde anlatmak amacıyla o varlığı, nitelik bakımından daha güçlü ve belirgin olan başka bir varlığa benzetmeye teşbih adı verilir.
Eksiksiz bir teşbihte dört öge bulunur: Benzeyen, kendisine benzetilen, benzetme yönü ve benzetme edatı.

Aşağıdaki teşbihte bu dört öge de kullanılmıştır:

Bir yerde teşbih sanatından söz edebilmek için orada benzeyenin ve kendisine benzetilenin bulunması yeterlidir. Yani teşbih için dört öğenin bir arada bulunması şart değildir:

• altın gibi saç
• altın şarısı saç
• altın saç

Dört çeşit benzetme vardır: Ayrıntılı, kısaltılmış, pekiştirilmiş ve güzel benzetme.

a. Ayrıntılı benzetme:

Dört öğesi de bulunan benzetmedir.

Örnek 1:

Taş gibi sert çörek

• Benzeyen: çörek
• Kendisine Benzetilen: taş
• Benzetme Yönü: Sertlik
• Benzetme edatı: gibi

Örnek 2:

Değirmen misali döner başım
Sevda değil, bu bir hışım.

Bedri Rahmi Eyuboğlu

• Benzeyen: başım
• Kendisine benzetilen: değirmen
• Benzetme yönü: dönmesi
• Benzetme edatı: misali

b. Kısaltılmış benzetme: 

Benzetme yönünün belirtilmediği benzetmedir. 

ÖRNEK 1

Türkiye cennet gibidir.

• Benzeyen: Türkiye
• Kendisine benzetilen: cennet
• Benzetme yönü:
• Benzetme edatı: gibi

ÖRNEK 2: 

Bin atlı akınlarda çocuklar gibi şendik.

Bin atlı o gün dev gibi bir orduyu yendik.

Yahya Kemal Beyatlı

• Benzeyen: ordu
• Kendisine benzetilen: dev
• Benzetme yönü: –
• Benzetme edatı: gibi

c. Pekiştirilmiş benzetme: 

Benzetme edatının bulunmadığı benzetme türüdür. 

ÖRNEK 

Yalnız bu katta mümkün olur daimi uçuş.
Her hamlesiyle, ruh, o çelikten kanatlı kuş
Ufkunda bir dakika görünmeksizin kara
Hür gökte, hür denizde uçar, hür ufuklara.

Yahya Kemal Beyatlı

• Benzeyen: ruh
• Kendisine benzetilen: çelikten kanatlı kuş
• Benzetme yönü: uçması
• Benzetme edatı: –

ç. Güzel benzetme (Teşbihibeliğ):  

Sadece benzeyen ve kendisine benzetilen kullanılarak yapılan benzetmedir.

Ala göz üstüne hilâl kaşları,
Sırma gibi yanar yârin saçları.

• Benzeyen: kaşlar
• Kendisine benzetilen: hilâl
• Benzetme yönü: –
• Benzetme edatı: –

Karacaoâlan

ÖRNEK 2
Menekşe gözler hülyalı,
Bakışları çok manalı,
Gönül yakıcı o gözler,
Meğer ezelden sevdalı.

Yesari Asım Arsoy

• Benzeyen: gözler
• Kendisine benzetilen: menekşe
• Benzetme yönü: –
• Benzetme edatı: –

İstiare (Eğretileme):

İstiare, bir varlığın ya da kavramın, isminin doğrudan verilmeyip başka bir varlık ya da özellik söylenerek anlatılmasıdır. İstiare, benzetmenin iki temel öğesinden sadece birinin (sadece benzeyen ya da sadece kendisine benzetilen) kullanılmasıyla yapılan edebî sanattır. Şiir dilindeki imgelerin oluşturulmasında sıkça yararlanılan bu sanatı bir örnekle açıklayalım:

Sabahtan uğradım ben bir fidana
Dedim mahmur musun dedi ki yok yok
Ak elleri boğum boğum kınalı
Dedim bayram mıdır dedi ki yok yok

Erzurumlu Emrah

Şair, yukarıdaki dörtlükte halk edebiyatı şairlerinin sıkça kullandıkları kalıplaşmış bir istiareye başvurarak sevgilisini fidana benzetmiştir. Bu durumda benzeyen, sevgili; kendisine benzetilen ise fidandır. Şair benzetmenin bu iki temel unsurundan sadece birini (kendisine benzetilen) kullanarak istiare yapmıştır.

Üç tür istiare vardır: Açık, kapalı ve temsilî istiare.

a. Açık istiare

Benzetme öğelerinden sadece kendisine benzetilenin söylenmesiyle yapılan istiaredir. Açık istiarede kendisine benzetilen söylenir, benzeyen söylenmez ama benzeyenin bir ya da birkaç özelliği belirtilir.

ÖRNEK 1

Bir gün gelecek sen de perişan olacaksın.
Ey gonca bu cemiyeti her dem mi sanırsın?

Ziya Paşa

Şair, bu dizelerde bir varlığa “gonca” kelimesini kullanarak hitap etmektedir. Bu hitapta açık istiare vardır. Çünkü şair bu kelimeyi gerçekten bir çiçek için, bir gonca için kullanmamaktadır. Bunu “Bu cemiyeti, etrafında senin için toplananları her dem mi sanırsın, bunlar her zaman senin için burada olacaklar mı, bir gün gelecek sen de yaşlanacak ve perişan olacaksın.” anlamına gelen sözlerden anlıyoruz. Şair “gonca” kelimesiyle başka bir varlığı, genç ve sağlıklı bir insanı kastetmektedir. Şair, kendisine benzetileni (gonca) söylemekle yetinmiş; benzeyeni açıkça söylememiş ama onun bir insan olduğunu çağrıştıran ifadeler kullanmıştır.

ÖRNEK 2

Kul Mustafa gözden saçar jaleler,
Arar bulamaz derdine çâreler,
Açılmıştır gonca güller lâleler,
Yeryüzünün al olduğu zamandır.

Kayıkçı Kul Mustafa

Yukarıdaki dörtlüğün ilk mısrasında “gözyaşı” yerine “jale” (kırağı, çiy) kelimesi kullanılarak açık istiare yapılmıştır: Benzeyen (gözyaşı) söylenmemiş, sadece kendisine benzetilen (jale) söylenmiştir.

Dize şöyle söylenseydi teşbih yapılmış olurdu:

b. Kapalı istiare

Benzetme öğelerinden sadece benzeyenin kullanılmasıyla yapılan istiaredir. Kapalı istiarede kendisine benzetilen söylenmez, ama onu çağrıştıran bir ya da birkaç özellik (benzetme yönü) mutlaka verilir.

ÖRNEK 1

Sahillerin yasta, ufkun bütün sis
Deniz bu akşam bir matemin mi var?
Sularında soldu son açan nergis
Yaza mersiye mi ufkunda rüzgâr?

Ahmet Hamdı Tanpınar

“Yaslı, matemli olmak” insana özgü bir niteliktir. Bu nitelik yukarıdaki dizelerde denize aktarılmış, yani deniz insana benzetilmiştir. Yalnızca benzeyen (deniz) söylenmiş, kendisine benzetilen (insan) söylenmemiş, ama kendisine benzetilenin bir özelliği (yaslı, matemli olmak) belirtilmiştir.

ÖRNEK 2

Ne mektup geliyor ne haber senden.
Söyle de bileyim bıktın mı benden?
Her akşam güneşin battığı yerden
Gözlerin doğuyor gecelerime.

Halit Çefikoğtu

Bu dörtlüğün son mısrasında kapalı istiare vardır. Benzeyen (gözlerin) söylenmiş, kendisine benzetilen (ay, mehtap) söylenmemiştir. Bu mısra şu şekilde söylenseydi teşbih yapılmış olurdu:

Gözlerin bir mehtap gibi doğuyor gecelerime

c. Temsilî (Yaygın) istiare:

Bir şiir, baştan sona bir istiare üzerine kurulmuşsa bu tür istiarelere temsilî istiare denir. Temsilî istiarede çoğunlukla kendisine benzetilen söylenir, benzeyen söylenmez ama benzeyeni çağrıştıran birçok özellik verilir. Böylelikle bu özelliklerden yola çıkılarak benzeyenin ne olduğu anlaşılır.

ÖRNEK 1

Aşağıdaki şiirde “at“a birtakım özellikler yüklenerek aslında Türk milleti anlatılmak istenmiştir. Benzeyen (Türk milleti) söylenmemiş, kendisine benzetilen (at) söylenmiştir.

AT

Bin gemle bağlanan yağız at şaha kalkıyor.
Gittikçe yükselen başı Allah’a kalkıyor.

Son macerayı dinlememiş varsa anlatın,
Râm etmek isteyenler o mağrur asil atın.

Beyhudedir, her uzvuna bir halka bulsa da
Boştur köpüklü ağzına gemler vurulsa da

Coştukça böyle sel gibi bağrında hisleri
Bir gün başında kalmayacaktır seyisleri.

Son şanlı macerasını tarihe anlatın
Zincir içinde bağlı duran kahraman atın.

Gittikçe yükselen başı Allah’a kalkıyor.
Asrın baş eğdi sandığı at şaha kalkıyor.

Faruk Nafiz Çamlıbel

ÖRNEK 2

Aşağıdaki şiirde de benzer bir durum söz konusudur. Şiirin bütününde bir gemiden ve bu geminin yaptığı son yolculuktan söz edilmiştir. Aslında o yolculukla kastedilen, ölümdür; gemiyle kastedilen de o yolculuğa çıkan ruhtur. Şiirde kendisine benzetilen (gemi) söylenmiş, benzeyen söylenmemiştir.

SESSİZ GEMİ

Artık demir almak günü gelmişse zamandan,
Meçhule giden bir gemi kalkar bu limandan.
Hiç yolcusu yokmuş gibi sessizce alır yol;
Sallanmaz o kalkışta ne mendil ne de bir kol.
Rıhtımda kalanlar bu seyahatten elemli,
Günlerce siyah ufka bakar gözleri nemli.
Bîçâre gönüller! Ne giden son gemidir bu!
Hicrânlı hayâtın ne de son matemidir bu!
Dünyâda sevilmiş ve seven nafile bekler;
Bilmez ki giden sevgililer dönmiyecekler.
Birçok gidenin her biri memnun ki yerinden,
Birçok seneler geçti; dönen yok seferinden.

Yahya Kemal Beyatlı

Deyim aktarması: Bir kavramın ya da varlığın, benzerlik ilişkisinden ötürü başka bir kavramı ya da varlığı karşılar duruma gelmesine deyim aktarması denir. “Aslanlarımız Çanakkale’de, Yemen’de, Sarıkamış’ta korkusuzca savaşıyordu.” cümlesindeki “aslanlarımız” kelimesinde deyim aktarması vardır. Bu cümledeki “aslan” kelimesi nitelik yönünden benzerlik ilişkisi kurularak “asker” kelimesinin yerine kullanılmış, başka bir deyişle bir varlık benzerlik ilişkisinden ötürü başka bir varlığı karşılar durumu gelmiştir.

Deyim aktarmaları beş şekilde karşımıza çıkar:

• İnsandan doğaya aktarma,
• doğadan insana aktarma,
• doğadan doğaya aktarma,
• somuttan soyuta aktarma,
• duyular arası aktarma.

1. İnsandan doğaya aktarma: Bu tür aktarmaların yerleşik dildeki en yaygın kullanımları, baş, burun, boğaz, göz gibi organ adlarının doğadaki bazı varlık ve kavramları karşılamak için de kullanılması şeklinde karşımıza çıkar. Söz gelimi ilk anlamıyla “Alınla üst dudak arasında bulunan, çıkıntılı, iki delikli koklama ve solunum organı“nı karşılayan “burun” kelimesi, şekilsel benzerlikten ötürü “Karanın, özellikle yüksek ve dağlık kıyılarda, türlü biçimlerde denize uzanmış bölümü”nü de karşılar duruma gelmiş, böylece bu kelime asıl anlamının dışında başka bir anlamı da karşılar duruma gelmiştir.

İnsandan doğaya aktarma, insana özgü fiziksel ve ruhsal niteliklerin doğadaki varlıklara aktarılması şeklinde de gerçekleşebilir.

• Ağaçlar baharın gelişini kutluyordu.

İnsandan doğaya aktarmanın olduğu bu tür kullanımlar, edebî sanatlar bağlamında kapalı istiare ve kişileştirme (teşhis) terimleriyle karşılanmaktadır.

2. Doğadan insana aktarma: Doğadaki nesnelerinin adlarının ve niteliklerinin insanlar için kullanılmasına “doğadan insana aktarma” denir. Bu tür aktarmalarda amaç genellikle ya birisine hakaret ekmek (eşek, maymun, öküz, keçi; kereste, odun vb.) ya da birisini övmektir (sevgili için fidan, gül, çiçek; askerler için aslan sözcüğünü kullanmak vb.).

3. Doğadaki nesneler arasında aktarma: Bu tür aktarmaların en önemlileri şunlardır:

• a. Hayvandan bitkiye aktarma: > aslanağzı > kuşburnu > katırtırnağı
• b. Hayvandan hayvana aktarma: >köpekbalığı > danaburnu (böcek)
• c. Hayvanlardan gök cisimlerine, alet, eşya ve yiyeceklere aktarma: > Büyükayı (yıldız kümesi) > kargaburnu (alet) > bülbülyuvası (tatlı)

4. Somuttan soyuta aktarma (somutlaştırma): Somut anlamlı kelimelerin benzerlik ilişkisi kurularak soyut kavramları ve durumları karşılar hâle gelmesine somuttan soyuta aktarma denir. Bu tür aktarmalarda soyut kavram ve durumlar, somut anlamlı sözcüklerden yararlanılarak somutlaştırılır. Somutlaştırma en yaygın biçimde deyimlerde kullanılır. Kabına sığmamak, diken üstünde oturmak, iğneyle kuyu kazmak, ipin ucunu kaçırmak gibi deyimlerde somut anlamlı kelimeler kalıplaşarak soyut durumları anlatmış, bir başka deyişle soyut durumlar somut anlamlı kelimelerle ifade edilerek, bunlar somut bir durum gibi elle tutulur gözle görülür hâle getirilmiş, yani somutlaştırılmıştır.

5. Duyular arası aktarma: Farklı duyularla ilgili niteliklerin aynı söz öbeği içinde kullanılmasına duyular arası aktarma denir. Söz gelimi “sıcak” sıfatı dokunma duyusuyla ilgilidir. Bu kelime, görme duyusuyla ilgili olan “renk” kelimesiyle bir arada kullanıldığında (sıcak renkler), sıcaklık kavramı dokunma duyusuyla değil de görme duyusuyla algılanabilecektir özellikmiş gibi anlatılmış olur. Benzer kullanımlar “acı çığlık, keskin koku, tatlı söz” gibi söz öbeklerinde de görülebilir.

Not: Deyim aktarması ile Ad aktarmasını birbiri ile karıştırmayın:

Ad aktarması: Bir kavramın ya da varlığın, benzerlik dışındaki bir anlam ilgisinden ötürü başka bir kavramı ya da varlığı karşılar durumu gelmesine ad aktarması denir. Ad aktarmasıyla deyim aktarması arasındaki terk fark, ad aktarmasında asıl anlatılmak istenenle onun yerine kullanılan kelime arasında benzerlik dışında bir anlam ilgisinin bulunmasıdır. Deyim aktarmasında benzerlik ilgisi varken ad aktarmasında iç-dış, parça-bütün, yer-kişi, sanatçı-eser, somut-soyut gibi benzerlik dışındaki anlam ilgileri vardır.

ÖRNEK SORU (ÖSS – 2001)

(I) Sonbahar, kendisinden sonra gelecek kış mevsiminin gizli telaşını yaşatıyor doğaya. (II) Amasra’da bir Roma yapıtı olan Kuşkayası Yol Anıtı sarı bir örtüyle kaplanıyor. (III) Hasankeyfteki Artukoğulları zamanından kalma cami, minaresindeki son leyleği yolcu ediyor. (IV) Kaçkarlarda yağmur fazla mesai yapmaya başlıyor. (V) Bolu Dağları’nda, Istrancalarda gezinirken yerlerde ağaç gövdelerinin hüzünlü yüzlerini, acılı bakışlarını görüyoruz.

Bu parçada numaralanmış cümlelerin hangisinde insana özgü bir nitelik doğaya aktarılmamıştır?

A) I.                B) II.                C) III.       D) IV.             E)V.

ÇÖZÜM: Bu parçadaki I, III, IV ve V. cümlelerde insana özgü nitelikler doğaya aktarılmıştır.

•  I. cümle  Sonbahar, kendisinden sonra gelecek kış mevsiminin gizli telaşını yaşatıyor doğaya.
• III. cümle Hasankeyfteki Artukoğulları zamanından kalma cami, minaresindeki son leyleği yolcu ediyor.
•  IV. cümle  Kaçkarlarda yağmur fazla mesai yapmaya başlıyor.
•  V. cümle Bolu Dağları’nda, Istrancalarda gezinirken yerlerde ağaç gövdelerinin hüzünlü yüzlerini, acılı bakışlarını görüyoruz.

Cevap B

ÖRNEK SORU (ÖSS – 2009 Ed-Sos)

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “Papatyalar, badem ve eriklerden akıllı davrandı ve ‘üçüncü cemreye’ aldanmayıp sabırla bekledi.” cümlesindekine benzer sanatlı bir söyleyiş vardır?

A) Eskiden Beyoğlu, iyi kötü her şeyiyle Batı uygarlığının simgesiydi.
B) Beyoğlu bir zamanlar yalnız Türkiye’de değil, yakın doğuda da çok ünlüydü.
C) Beyoğlu, Türkiye’nin kültür başşehrinin önemli yerlerinden biri olma özelliğini bugün de korumaktadır.
D) İstenirse Beyoğlu yine eski saygınlığına, eski güler yüzlülüğüne ve çekiciliğine kavuşturulabilir.
E) Eskiden İstanbullular, Beyoğlu’na çıkarken derlenir toplanırlar, giyimlerine özen gösterirlerdi.

ÇÖZÜM:

“Papatyalar, badem ve eriklerden akıllı davrandı ve ‘üçüncü cemreye’ aldanmayıp sabırla bekledi.” cümlesinde insana özgü “akıllı davranmak” ve “sabırla beklemek” nitelikleri insan dışındaki bir varlık olan papatyalara aktarılmıştır. Benzer bir sanatlı söyleyiş D seçeneğinde vardır: İstenirse Beyoğlu yine eski saygınlığına, eski güler yüzlülüğüne ve çekiciliğine kavuşturulabilir.

Cevap C

1. Ah İstanbul, istanbul olalı
Görmedi böyle keder
(…………)

2. Belki bir gün özlersin
Başka adamlarla
Başka şehirlerde yürürken

(………….)

3. Ne aşk var ne mutlu sonlar
Buz gibi yalnızlık var
Gücün yetmez ısınmaya
Hapsolunca yalnızlığa
( ………………)

4. Gülüşlerim vardı benim
Ben kimim ben nerdeyim
Tam karşıya geçerken
Bıraktığın o el benim
(……………..)

5. Bu kez pek afilli yalnızlık
Aldatan bir kadın kadar düşman
(…………….)

6. Sövdüm, sövdüm, sövdüm ben dünyaya
Acılara, sokaklara, ait olmaya, insanlara
(…………..)

7. Artık olmaz dedin senle
Çok eskitti beni bu hikâye
(…………..)

8. İs karası gibiyim o temiz ellerinde
Dil yarası gibiyim bu masum sözlerinde
(…………..)

9. Her sabah doğan güneş bir sabah doğmaz oldu
Elleri ellerimden kayıp giden yıldız oldu
(…………)

10. Kuruyup solma aynaya baka baka
Ne söyleyeceksen söyle sen dobra dobra
(……………..)

11. Bak sen ne yazık ki klasik bir tablosun
Ne yaparsan yap boşsun
(………………)

12. Olur a düşerim ihtimal
Baba kapıyı kapatma
Olur a düşerim ihtimal
Gülüne su ver unutma
(……………)

13. Kınalı gelin uçuyor yuvadan
Günü, saati biliyor yaradan
Duvağım, telim, kırmızı kemerim
Dileğim bir kız bir oğlan
(……………)

14. Aynı dili konuşabilseydi adaş dağlar
Büyük Ağrı’ya çıkarken de işe yarardı
Küçük Ağrı’ya çıkma deneyi Şirin sarptır,
Leyla engin, Aslı dik Bundandır
Kerem’in Ferhat’a benzemediği
(………….)

15. Çıldırmış olmalı bu rüzgargülü
Dans ederek yanıtlıyor beni pusulam
(………….)

16. Ve bir dirhem et bin ayıbı örter dediklerine
Yalın bir katkı sayılır aşağıdaki yorum
Durgun sulardır, aynalardır en yabancınız
İnsana uzaktan kendisi gelir
(………….)

17. Bir vadinin kollarını kavuşturduğu yerde
Kıstırılmış, topuğu yaralı kaçağım sanki
(…………)

18. Dünyanın bütün garsonları yoldaşımdır
Nedense hiçbirinin adını bilmem
(………….)

19. Mürekkep yalpalıyor boş yere kağıtlar kirleniyor.
Menzile ulaşmıyor yorgun sözcükler
(…………)

20. İçimize uğrar diye çalkalanıp beklediğimiz ta .
Nuh’un çiçek gemisi denizdağında şimdi
(…………)

21. Rakı suyla kavgalı, kadeh masaya şaşı
Şaşı bakıyor yerdeki fotoğraf duvardakine
(…………)

22. Hallacı gördüm bir an
Ah yanlış anlaşıldım
Çırpıldım dar ağacını gördüm
(…………)

23. Gez kırık, göz eksik, arpacık öğütüldü
Parçalara ayrıldı nişan aldığım tüfek
(…………)

24. Bilemezsin sevgilim
Bilemezsin değil mi
Sözlerini bilmeden sevdiğin
O yabancı şarkı benim
Adını söylesem dönüp bakacaksın belki
Ama senin kulakların hep tıkalı
(…………)

25. Durmak istiyorum arkamdasın
Ne zaman acıksam aklımdasın
Son sayfasında ismin yazılı defterimin
Ben adını duydukça kapağını kapatamıyorum
Niye mi
El yazımı artık ben bile okuyamıyorum
(…………)

26. Biliyorum bunu ayrıyız işte
Gülen iki dudak uzaklığında
(…………)

27. Hani o çok sevenler
Ey dostlar, sevgililer
Ben buradayım
Ya siz nerelerdesiniz?
(…………)

28. Kara gözlerinden yaş, yalnızlık süzülür
Dünyanın matemi üstüne yürür
Sen sevinçler sürünür fırtınaya durursun
(…………)

29. Sonradan kor sonradan kor
Ayrılıklar an be an
Akıp gider, akıp gider
Zaman sana aldırmadan
(…………)

30. Be vefasız!
Gözlerinden düştüm mü söyle
Gördün güzelleri kaldın mı gurbet elde
(…………)

31. Yok mu?
Senin insafın yok mu?
Bir güler yüzün çok mu?
Dağ mısın taş mısın?
(………….)

32. Yedi kat eller yakınım oldu
Gel kavuşalım artık
(…………..)

33. Yürüyorum hasretin, acının üstüne
Sığmıyorum dünyaya dar geliyor
(…………..)

34. Gördüm gözümle gördüm
Günden güne bittiğini
Hissettim başkasına gittiğimi
Koca bir masal bu dünya
Belki tamamı rüya, bil
(…………..)

36. Tutuşup yan küle dön
Yok bu da yetmez mum gibi eri
Hayır hayır ah kıyamam
Ben öleyim yeter ki dön
(…………..)

37. Uzanıp Kanlıca’nın orta yerinde bir taşa
Gözümün yaşını yüzdürürüm Hisar’a doğru
(…………..)

38. Bir lodos lazım şimdi bana bir kürek bir kayık
Zulada birkaç şişe yakut yer gök kırmızı
(…………..)

39. Ben seni de sevmedim adem
Doğruyu duymak istiyorsun madem
Alt tarafı bir elma yedik beraber
Zehir zıkkım olsun bize bal badem
(…………..)

40. Yandım yanım ah ki ne yandım
Bana yeniden şarkılar söyleten kadın
(…………..)

41. Sanma ki dikecekler meydana
Heykelini, taşını
Kuş gibi özgür uçmaya kalkma
Seller geçemez gözyaşını
(…………..)

42. Güzel bebek buram buram
İnsan, sevgi kokuyorsun
Bir küçücük dünya gibi varlığın
Sırtında dünyayı taşıyorsun
(…………..)

43. Hani her şeyindim ben senin?
Hani kor dudaklındım?
Hani karlarda açan çiçektim?
Vazgeçilmezdim
(…………..)

44. İzmir, İzmir yanıyor
Kara sevdam hasretinden
(…………..)

45. Ölürüm yoluna ölürüm de yine boyun eğmem
Yakarım dünyayı uğruna ama sana eğilmem
(…………..)

46. Öyle sınırsız öyle derin öyle çok severim ki korkarsın
Kuruyup çöle dönsem de pare pare olsam da yenilmem
(…………..)

47. Hele var ki bir tablo
Görse şaşar Anibal
Ördeklerden bir filo
Bir de kazdan amiral
(…………..)

48. Çağır Karacaoğlan çağır
Taş düştüğü yerde ağır
Gönül sevdiğinden soğur
Görülmeyi görülmeyi
(…………..)

49. Bilgiyle, inançla, coşkunlukla
“Övün, çalış, güven”
(…………..)

50. Söylerken o sözleri kızardı
Hem hazmeder ah, hem kızardı
(…………..)

51. Geçsin günler, haftalar
Aylar mevsimler, yıllar
(…………..)

52. Yamaçtaki sürüden birkaç çelimsiz kuzu .
Haykırıyor: “Ya bizi kimler kurban edecek?
(…………..)

53. Mehmet Hazineler içindesin
Bu toprağın altında ne var ne yok
Kömür, bakır, altın, demir
Hepsi senin, hepsi senindir
Çıkar çıkarabildiğin kadar
Hepsi benimdir
(…………..)

54. Aferin oğlum Ahmet Bu yolda devam et
Herifçioğlu Sen Mişel’de koyuvermiş sakalı Neylesin bizim köyü, nitsin Mahmut Makal’ı
55. Güzel şeyler düşünelim diye Yemyeşil oluvermiş ağaçlar
56. Mor menekşe boynun burdu
Gül kızardı utancından
(…………..)

57. Her sabah başka bahar olsa da ben usandım
Uğramam bahçelerin semtine gülden yandım
(…………..)

58. Ne nergis ne leylak, ne lale, ne gül
Hepsiyle dolu bir selesin güzel
(…………..)

59. Süleyman tahtını yeller götürür
Mührün alıp denizlerde yatırır
O gün tatlı suyu acı getirir
Aldanma şu dünyaya yalan dünyadır
(…………..)

60. Gel etme karınca kardeş
Ağustos böceğine acı
Kabahat onun mu sanki
Şarkı söylediyse bütün yaz
(…………..)

61. Hak güneşi midir karşımda batan
Sen mısın sen mısın ey garip vatan
(…………..)

62. Gördü geçen bu kızıl bulutu gözleriniz
Demek bunların hepsi doğru!
Cevap veriniz Yok.
Hayır söylemeyin acısını bu yasın
Zavallı kulaklarım iki defa duymasın
(…………..)

63. Hiç şaşmayan bir saat gibi işler durur kader
Bir gün saat çalar… Çok uzaktan gelir haber…
(…………..)

CEVAPLARI

1. Mecazımürsel
2. Tekrir, aliterasyon, mecazımürsel
3. Teşbih, tezat
4. Mecazımürsel, istifham
5. Teşbih
6. Tekrir, mecazımürsel
7. Açık istiare
8. Teşbih, tezat
9. Teşbih
10. Kapalı istiare
11. Teşbih
12. Kinaye, açık istiare
13. Tenasüp, kapalı istiare, m.mürsel
14. Telmih, kapalı istiare
15. Teşhis
16. İrsal-i mesel
17. Teşhis, teşbih
18. Tezat
19. Teşhis, tenasüp
20. Telmih
21. Tenasüp, teşhis
22. Telmih
23. Tenasüp
24. Kinaye, teşbih
25. Terdit
26. Tezat
27. Nida
28. Kapalı istiare, abartma, tezat
29. Tekrir, kapalı istiare
30. Nida
31. İstifham
32. Tezat
33. Abartma
34. Aliterasyon
35. Teşbih
36. Kapalı istiare, rücu, teşbih
37. Abartma
38. Tenasüp
39. Telmih
40. Kinaye, kapalı istiare, teşbih
41. Abartma, tenasüp
42. Teşbih, abartma
43. Tekrir, istifham, kapalı istiare, teşbih
44. Kapalı istiare
45. Kinaye, abartma
46. Abartma, teşbih
47. Tariz
48. irsal-i mesel
49. İktibas
50. Cinas
51. Tedriç (dereceleme)
52. Teşhis
53. Tariz
54. Tariz
55. Hüsnütalil
56. Teşhis, Hüsnütalil
57. Tenasüp, açık istiare, kapalı istiare
58. Tenasüp, teşbih
59. Telmih
60. Telmih •
61. Tecahülüarif
62. Rücu
63. Teşbih

AKROSTİŞ
♦ Dizelerinin ilk harfleri yukarıdan aşağıya doğru okunduğunda bir isim çıkacak biçimde düzenlenmiş şiire “akrostiş” denir.
Aşağıdaki şiirde dizelerin ilk harfleri yukarıdan aşağıya doğru okunduğunda “Vedia” ismiyle akrostiş yapıldığı görülür.

Var olan bir sen, bir ben, bir de bu bahar
Elden ne gelir ki? Güzelsin, gençliğin var.
Dünyada aşkımız ölüm gibi mukaddes
İnan ki bir daha geri gelmez bu günler
Âlemde bu andır bize dost esen rüzgâr

Cahit Sıtkı Tarancı

Aşağıdaki şiir de Nazım Hikmet‘in, avukatı İrfan Emin için yazdığı bir akrostiş örneğidir:

İyi günlerimde çok eller uzanır ellerime,
Resmimi, suratımı baş köşeye asarlar…
Fakat demir kapıların her kapanışında üzerime
Ardında taş duvarların her kaldığım zaman
Ne arayan beni ne soran…

Eeeehh, daha iyi bunun böyle olduğu…
Minnetim ve borçluluğum yalnız sana kalsın
İyi günlerimde benim unuttuğum insan eli
Nasılsın?

Nazım Hikmet

İŞTİKAK
♦ Aynı kökten türemiş birden çok sözcüğü bir arada (bir dize, beyit ya da dörtlük içinde) kullanmaya “iştikak” denir.
Aşağıdaki şiirde kökü “lale” olan birden çok sözcük bir arada kullanılarak iştikak sanatı yapılmıştır:

Örnek 1

Lalelim
Laleli’de oturur
Laleli lale kokar lalelimden
Laleli’den geçilir
Lalelimden geçilmez
Orhan Arıburnu

Örnek 2

Hâkim mahkemede hüküm eylemiş
Muhakeme ile mahkûm eylemiş
(Laedri)

Örnek 3

Cahil cehli ile echel de olur
Cehalet olmazsa arif de olur
(Laedri)

Örnek 4

Mekteb yolu kitapla ruşen olur
Mektup yazan kalemle kâtib olur
(Laedri)

Örnek 5

Dünya’da sevilmiş ve seven nafile bekler
Bilmez ki giden sevgililer dönmeyecekler
(Yahya Kemal Beyatlı)