TANZİMAT DÖNEMİNDE YETİŞEN SANATÇILARIN EDEBÎ KİŞİLİKLERİ VE GENEL KARAKTERLERİ

Tanzimat sanatçılarının şüphesiz ki ayrı ayrı kişilikleri ve özellikleri vardır. Bu özellikleri, sanatçıları incelerken belirtmiştik. Aynı çağda yaşayan, dönemlerindeki toplumun ihtiyaçlarına cevap veren ve belli amaçlar etrafında bir araya gelen Tanzimat Dönemi sanatçılarının ortak özellikleri çoktur. Bu özellikleri şu şekilde ifade edebiliriz:

Tanzimat şair ve yazarlarının hepsi Batıcı, yenilikçi, bilim ve tekniğe önem veren aydınlardır. Batı’ya hayranlık duymuş, yurdu gerilikten kurtarmak istemişlerdir. Yeni icatları, fen, elektrik, makine gibi kelimeleri heyecanla aramışlardır. Bununla birlikte, Türk halkının manevi ve millî değerlerine önem vermişlerdir.

Hemen hepsi Fransız kültürü ile yetişmiştir. Onlar için Avrupa, “Fransa” demektir. Şinasi ve Ahmet Vefik Paşa‘dan başka hepsi Fransızcayı belli bir yaştan sonra kendi çabalarıyla öğrenmişlerdir.

Sanat endişesinden çok, düşünce ve ülkü peşindedirler. Bu yüzden Fransız edebiyatında özellikle XVIII. yüzyıl “Aydınlanma Devri“nin Montesquieu, J.J. Rousseau, Voltaire gibi yenilikçi düşünürlerine bağlanmışlardır. Onlar gibi zulme, haksızlığa karşı savaş açmış; vatan, millet, hürriyet, adalet, meşrutiyet hayranlığını büyük bir heyecanla yaymışlardır.

Genelde “toplum için sanat” anlayışını benimsemiş; divan şairlerinin aksine, halka hitap etmeye çalışmışlardır. Edebiyat yolu ile milleti yükseltmeye, sorunlara çare bulmaya çalışmış; yeni düşünceler içinde yoğrulmuş bir nesil yetiştirme amacı taşımışlardır. Daha geniş kitlelere seslenebilmek için dilin sadeleşmesinin gerektiğini düşünmüşlerdir. Dilin sade olması gerektiğini düşünen Tanzimat Dönemi sanatçıları bunu tam olarak hayata geçirememişlerdir ancak özellikle nesirde; yazı dili, konuşma diline yaklaşmış, yani sadeleşmeye başlamıştı.

Divan şiirini iyi bildikleri ve sevdikleri hâlde onu yıkmaya çalışmışlardır çünkü onunla halka gidilemez, topluma faydalı olunamaz, diye düşünmüşlerdir. Gelenek ile Batılı değerler arasında kalan sanatçılar, ikilem yaşamışlar ve “eski – yeni” tartışmalarını başlatmışlardır.

Tanzimat Dönemi sanatçıları, divan şiirini yıkmaya çalıştıkları hâlde divan şiiri nazım biçimlerini terk edememişlerdir. Diğer bir ifadeyle eski biçimler içerisinde yeni konuları işlemişlerdir.

Tanzimat sanatçıları çok yönlüdürler. Bu dönem sanatçıları; şair, romancı, tiyatro’yazarı, tarihçi, eleştirmen, ve gazeteci (makale ve fıkra yazarı) olmaya çalışmışlardır. Elbet, bunların hepsini birden olmaya imkân bulamayınca her türde az çok kusurlu ama o türlerin bayraktarı olan eserler ortaya koymuşlardır. Birçok türde eser vermelerinin temel nedeni, Fransız edebiyatının bütün türlerini Türkçeye aktarmak ve toplumu eğitmektir.

Tanzimat Dönemi sanatçılarının büyük bir bölümü devlet adamı kimliği taşıyan ve sanatı; düşüncelerini yaymak amacıyla kullanan mücadele insanıdırlar. Bu sanatçılardan birçoğu, düşüncelerinden dolayı sürgün ve hapis hayatı yaşamışlar ya da yurt dışına kaçmak zorunda kalmışlardır.

Nabizade Nazım Hayatı Biyografisi (1862 -1893)

İstanbul’da doğan Nabizade Nazım; Mühendishane-i Berrî-i Hümayun idadisi’nde (topçu subayı yetiştiren okul) okumuş ve kurmay yüzbaşı olarak hayata atılmıştır. Askerî öğretmenlik yapmış, iki yıl Suriye’de bulunmuş ve İstanbul’a döndükten sonra genç yaşında kemik vereminden ölmüştür.

Edebî çevrede önce şiir denemeleriyle adını duyuran Nabizade; genelde hikâye ve roman türünde eserler vermiş, genç yaşta yaşamını yitirmesine karşın bu türlerin gelişmesinde önemli katkıları olmuş bir sanatçıdır.

Avrupa’da geniş yankılar uyandıran realizm ve natüralizm akımını tanımış ve Türk okuruna benimsetmek için “Karabibik” adlı romanının (Karabibik, bazı kaynaklarda uzun hikâye olarak geçmektedir.) “Mukaddime (ön söz)”sinde bu akımları tanıtmıştır.

Edebiyatımızda köy yaşamını işleyen ilk roman olarak bilinen “Karabibik“, realizm ve natüralizm akımlarının özelliklerini taşıması bakımından da önemlidir.

Nabizade’nin diğer önemli eseri “Zehra“; gözlemlere yer verilmesi, psikolojik unsurlar (Kıskançlıkla ilgili çözümlemeler yapılmış.) üzerinde durulması yönüyle önemlidir.

Nabizade Nazım Eserleri

• Karabibik (İlk köy romanı)
• Zehra (Roman)
• Yadigârlarım (Hikâye)
• Hâlâ Güzel (Hikâye)
• Esatir (Mitolojik eser)
• Heves Ettim (Manzume)

Şemsettin Sami Hayatı ve Edebi Kişiliği

► Şemsettin Sami, Tanzimat Döneminde kendi gayretleriyle yetişen çok yönlü bir sanatçıdır. Yazı hayatına gazeteci olarak atılmış, çevirileri ile dikkatleri üzerinde toplamış, roman ve tiyatro denemeleri ile tanınmıştır ancak bunların ötesinde sözlük, ansiklopedi ve dil üzerindeki çalışmaları ile Türk kültürüne önemli katkılar sağlamıştır.

► Edebiyatımızda ilk yerli roman olarak kabul edilen “Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat”‘ı yazmıştır. Bu eser, edebiyatımızda ilk roman denemesi olduğundan teknik olarak zayıftır.

► Şemsettin Sami’nin Türk diline ve kültürüne en büyük katkısı sözlük ve ansiklopedi çalışmaları ile olmuştur. Bu yolda ilk çalışmasını “Kamus-ı Fransevî” ile gerçekleştirmiştir. “Kamus-ı Türkî” onun en olgun eseridir. Şemsettin Sami, bu eserde Türkçe sözcükleri, alfabetik düzen içinde vermiş ve Türk dilinin tarihî gelişimini incelemiştir.

► Türk dilinin ve kültürünün temel eserleri üzerindeki çalışmaları çok önemlidir. Göktürk Yazıtları‘nı ve Kutadgu Bilig‘i Türkiye Türkçesine çeviren ilk kişidir.

► Şemsettin Sami, çeviri ve tiyatro alanındaki çalışmalarıyla da edebiyatımızın yenileşmesine önemli katkılar sağlamıştır.

Şemsettin Sami Eserleri

1. Roman

• Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat

2. Tiyatro

• Şeydi Yahya,
• Besa yahut Ahde Vefa

3. Sözlük

• Kamus-ı Türkî,
• Kamus-ı Fransevî

,4. Ansiklopedi

• Kamussu’l A’lâm (Tarih, coğrafya ve meşhur kişiler ansiklopedisi)

• Lofça’da doğmuş, 1839 yılında istanbul’a gelmiş, gördüğü medrese öğreniminden sonra müderrislik, öğretmen okulu müdürlüğü, Encümen-i Danış (Osmanlı Akademisi) üyeliği, vakanüvislik, valilik, Adliye Başkanlığı gibi görevlerden sonra Adliye, Maarif, Dâhiliye, Ticaret nazırlıklarında (bakanlık) bulunmuştur.
• Tanzimat Dönemi’nin önemli devlet adamlarından olup tarihçi, hukukçu, dilci kimliğiyle tanınır.
• ilk Türk kadın romancı olarak tanınan Fatma Aliye Hanım’ın babasıdır.

Eserleri:

Tarih

• Tarih-i Cevdet (Osmanlı Devleti Tarihi /1774 – 1825)
• Kısas-ı Enbiya ve Tevarih-i Hulefa (Peygamberler ve Halifeler Tarihi)

Hukuk

• Mecelle (Cumhuriyet’ten Önceki Medeni Kanun)
• Kavaid-i Osmaniye (Dilbilgisi Kitabı)
• Belagat-ı Osmaniye (Anlatım Sanatı)

Siyaset

• Tezakir-i Cevdet,
• Ma’ruzat

Edebiyatımızdaki önemi tiyatro ve mizah alanındaki çalışmalarından gelir.
Türk tiyatrosunun kurulmasında büyük emeği vardır. Yazdığı oyunlar Gedikpaşa Tiyatrosunda Güllü Agop ve arkadaşlarınca sahnelenmiş, bu arada Ermeni oyunculara Türkçe diksiyon dersleri vermiştir.
Bazılarını Moliere‘den uyarladığı komedi türündeki oyunlarını, kendisine örnek aldığı Ahmet Vefik Paşa’dan daha yalın bir halk Türkçesiyle yazmıştır.
Teodor Kasap‘ın çıkardığı Türkçedeki ilk mizah dergisi olan “Diyojen“deki yazıları, Tanzimat Dönemi’nde mizah türünün önemli denemelerinden sayılır. “Lehçetü’l-Hakayık” adlı mizahi sözlüğü ise türünün ilk örneğidir. Ayrıca konusunu Yunan mitolojisinden alan “Seyyareler” (Gezegenler) adlı eseri de zarif esprileriyle başarılı bir eser olarak değerlendirilmiştir.

Eserleri

Tiyatro:

• Ayyar Hamza (Komedi),
• Misafir-i İstiskal (Komedi)
• Kokona Yatıyor (Komedi),
• Geveze Berber (Komedi)
• Letafet (Operet)

Mizah

• Lehçetü’l-Hakayık (Mizahi Sözlük)
• Seyyareler (Mizahi Hikâye)

Gezi

• Seyahat Jurnali (Hindistan Gezisi Günlüğü)

• İstanbul’da doğmuş, hariciyeci olan babasının Mustafa Reşit Paşa ile Paris’e gitmesi üzerine lise öğrenimini orada tamamlamış, Fransızcayı ana dili gibi öğrenmiştir. Elçilik, valilik, bakanlık, meclis başkanlığı, başvekillik gibi önemli devlet görevlerinde bulunmuştur.
• Tiyatro yazarı, çevirmen, dilci, tarihçi, devlet ve siyaset adamı kişiliğiyle Tanzimat Dönemi‘nin önde gelen kişilerindendir.
• Edebiyat dünyasında Molier‘den yaptığı çeviri ve adaptasyonlarla tanınır. Bursa Valiliği sırasında yaptırdığı tiyatroda kendi oyunlarını oynatmış, provalarla bir rejisör gibi ilgilenmiş ve memurları oyunu izlemeye mecbur tutmuştur. Tiyatroya düşkünlüğü yüzünden tuhaf bir adam olarak tanınmıştır.
• Türk dili ve tarihi alanında yaptığı çalışmalarla Türkçülük akımına öncülük etmiştir. Ebulgazi Bahadır Han’dan (Çağataycadan Osmanlı Türkçesine) çevirdiği Şecere-i Türkî (Türklerin Soy Kütüğü) ve Lehçe-i Osmanî (Türkçe Sözlük) bu çalışmalarının en önemlileridir.

Eserleri
Çeviri
Kocalar Mektebi, Kadınlar Mektebi, Adamcıl, Tartüf, Savruk

Adaptasyon
Zor Nikâh, Zoraki Tabip Tabib-i Aşk, Dekbazlık

Tarih
Şecere-i Türkî

Sözlük
Lehçe-i Osmanî, Müntehâbât-ı Durub-ı Emsal (Seçme Atasözleri)

Küçük bir manifaturacının oğlu olarak istanbul’da doğmuştur. Mısır Çarşısı’nda bir aktarın yanında çıraklık yaparken Arapça ve Fransızca dersleri almış; ağabeyinin yanına, Niş’e giderek ilkokulu tamamlamış; Tuna Vilayeti Mektupçuluk Kalemine girmiştir. Çalışkanlığıyla Mithat Paşa’nın gözüne girmiş, Tuna vilayet gazetesinin başına getirilmiştir. 1869’da girdiği bu gazetecilik hayatını Bağdat’ta sürdürmüş, bu arada Maarif Nezaretinin (Eğitim Bakanlığı) açtığı okul kitapları yarışmasında birinci olmuştur. 1871’de İstanbul’a dönmüş, evinde kurduğu küçük matbaada eserlerini basmaya başlamış, durmak bilmez bir yazı makinesi gibi çalışarak iki yüzden fazla esere imza atmış, gazeteler çıkarmış, değişik resmî görevlerde bulunmuştur.

Tanzimat hareketinin amacını en geniş ölçüde gerçekleştiren kişidir. Edebiyatımızda halk için romancılık çığırını açmış; yazdığı iki yüze yakın roman ve hikâye ile halka okumayı sevdirmeye, okurlarının kültür düzeyini yükseltmeye çalışmıştır.
Meddah tarzını andıran teknik ve üslupla yazdığı eserlerinde sanat kaygısı olmadığı için roman tekniği son derece kusurludur. Olayın akışını keserek ansiklopedik bilgiler vermek, anlatım tekniğinin en belirgin özelliklerindendir.

“Devir”, “Bedir” “İttihad” ve “Tercüman-ı Hakikat” gazeteleriyle “Dağarcık” ve “Kırkambar” adlı dergileri çıkarmıştır.
Şiir dışında hemen hemen her türde eser vermiş; yazdığı kırk bir romanın her birinde farklı konuları işleyerek edebiyatımıza konu bolluğu getirmiş ve macera romanından tarihsel romana, duygusal romandan gerçekçi, natüraiist romana değin birçok roman türünü denemiştir.

•  Tanzimat Dönemi’nde dilde sadeleşme düşüncesini Şinasi ile birlikte en iyi uygulayan yazardır.
• Eserlerinin çoğunda romantizm akımının etkisinde kalmış; ancak bazı eserlerini realizm ve natüralizm ilkeleri doğrultusunda yazmaya çalışmıştır.

Eserleri

Hikâyelerinden Bazıları:
Kıssadan Hisse, Letaif-i Rivayet (Edebiyatımızdaki ilk hikâye örnekleri)

Romanlarından Bazıları:
Hasan Mellah, Hüseyin Fellah, Dünyaya İkinci Geliş, Felatun Beyle Rakım Efendi, Paris’te bir Türk, Henüz On Yedi Yaşında, Dürdane Hanım, Jön Türk, Yeniçeriler, Müşahedat

Gezi:
Avrupa’da Bir Cevelan

Tiyatro:
Eyvah, Çengi, Çerkez Özdenler, Açık Baş Siyavuş

Öteki Eserlerinden Bazıları
Üss-i İnkılâp (Yakın tarih) Menfa (Anı)

ESERLERİ:

• 1. Şiir: Şerare, Ateşpare, Füruzan, Sünbüle, Yadigâr-ı Naci
• 2. Eleştiri : Demdeme, Yazmış Bulundum, Muallim, Müdafaaname
• 3. Dil ve Edebiyat Çalışmaları: Lügat-ı Naci (Sözlük), Islahat-ı Edebiyye (Edebiyat terimleri sözlüğü): Esami (İslam dünyasının tanınmış kişileri hakkında bilgi veren kitap)
• 4. Anı: Ömer’in Çocukluğu, Medrese Hatıraları

ESERLERİ

• Şiir: Makber, Ölü, Sahra, Hacle, Belde, Bunlar Odur, Kahpe yahut Bir Sefilenin Hasbihâli, Garam, İlhâm-ı Vatan, Validem, Yabancı Dostlar.
• Mensur (Düz Yazı Şeklindeki) Tiyatroları: Macera-yı Aşk, Finten, Tarık, Sabr ü Sebat, İçli Kız, Duhter-i Hindu, İbn-i Musa,
• Manzum (Şiir Şeklindeki) Tiyatroları: Eşber, İlhan, Tayflar Geçidi, Tezer, Turhan, Hakan, Nazife Nesteren, Liberte (Hece ile yazılmıştır.) Yâdigâr-ı Harb (Manzum-mensur)

ESERLERİ:

1. Şiir Kitapları: Nağme-i Seher, Yadigâr-ı Şebâb, Zemzeme (I, II, III), Tefekkür (şiir-nesir karışık), Pejmürde (şiir-nesir karışık)…
2. Roman: Araba Sevdası
3. Hikâye: Muhsin Bey, Şemsa
4. Tiyatro: Afife Anjelik, Atala, Vuslat, Çok Bilen Çok Yanılır
5. Eleştiri: Talim-i Edebiyat, Takdir-i Elhan, Zemzeme III Mukaddimesi, Takrizat